تاريخچه خوارج‏

تاريخچه خوارج از اينجا شروع مى‏شود:

اينها گروهى از اصحاب اميرالمؤمنين بودند و در جنگ صفين در لشكر اميرالمؤمنين شركت داشتند. اين جنگ چندين ماه طول كشيد. البته گاهى هم متاركه مى‏شد ولى مجموع مدت جنگها را چهارده ماه نوشته‏اند. اواخر كار و در آخرين جنگ، لشكر اميرالمؤمنين داشتند فاتح مى‏شدند. در اينجا عمرو بن العاص كه مشاور معاويه بود نيرنگى به كار برد، يعنى از خشك مغزى و جمود فكرى يك عده از اصحاب اميرالمؤمنين استفاده كرد. قضيه از اين قرار بود: از ابتدا كه دو لشكر روبرو شدند، اميرالمؤمنين به معاويه پيشنهاد مى‏كرد كه كارى بكن كه ميان مسلمين جنگى صورت نگيرد، و معاويه حاضر نمى‏شد، تا آخرين جنگى كه در آن چيزى نمانده بود كه لشكر معاويه ريشه كن بشود، به دستور عمرو بن العاص قرآنها را جمع آورى و سرِ نيزه‏ها كردند، به لشكر على عليه السلام گفتند كه بين ما و شما كتاب خداست. تا اينها اين كار را كردند، يك عده از اصحاب اميرالمؤمنين دست از جنگ كشيدند و آن انضباط نظامى را كه در جنگ حكمفرماست كنار گذاشتند و حال آنكه قاعده اين است كه سرباز بايد تابع فرمانده خودش باشد، چه او را لايق بداند و چه نداند. گفتند قضيه تمام شد، قرآن در ميان آمد، نمى‏شود جنگيد.

عده‏اى از اصحاب اميرالمؤمنين كه در رأس آنها مالك اشتر بود، ترتيب اثر ندادند. فهميدند نيرنگ است، در اين موقع كه كار جنگ دارد خاتمه مى‏يابد و عن قريب است كه آنها شكست بخورند متوسل به اين حيله شده‏اند، اعتنا نكردند.

ولى افرادى كه گول خورده بودند، آمدند خدمت حضرت كه يا على! فوراً به مالك دستور بده جنگ را كنار بگذارد و قرآن ميان ما باشد. حضرت فرمود: اينها دروغ مى‏گويند، اينها نقشه است، اصلًا معاويه اهل قرآن نيست، عقيده به قرآن ندارد، تا احساس كرده است كه شكستش قطعى است براى اينكه جلو جنگ را بگيرد اين كار را كرده است. گفتند: نه، بالاخره هرچه باشد قرآن است. تو مى‏گويى ما شمشير به قرآن بزنيم؟! تو مى‏گويى احترام قرآن را رعايت نكنيم؟! فرمود: ما به خاطر احترام به قرآن دستور جنگ مى‏دهيم. البته قرآن احترام دارد، اما قرآن واقعى كه وحى خداست در دل من است. صفحه كاغذ كه خط قرآن روى آن نوشته شده است هم در درجه چندم احترام دارد و بايد احترام داشته باشد اما نه در جايى كه كار مهمترى هست. اينجا پاى حقيقت قرآن در ميان است و پاى نوشته كاغذ.

اما مگر اين افراد جامد خشك مغز مى‏توانستند اين حرف را بفهمند؟! مى‏گفتند بگو مالك برگردد. اينقدر اصرار كردند كه حضرت به مالك فرمود دست از جنگ بردارد. مالك پيغام داد: عن قريب است كه كار تمام بشود، بگذار جنگ را ادامه بدهيم. اينها گفتند: مالك كافر شده است، اگر مالك برنگردد تو را مى‏كشيم. چندين هزار مرد با شمشيرهاى كشيده بالاى سر على ايستاده بودند كه يا بايد مالك برگردد يا تو را مى‏كشيم. حالا ببينيد جمود، بى فكرى، خشك مغزى چه مى‏كند! چه جور كار خودش را در آنجا كرد كه حضرت به مالك پيغام داد: اگر مى‏خواهى مرا زنده ببينى، برگرد.

جنگ متاركه شد. گفتند: كتاب اللَّه بايد بين ما حكومت كند. حضرت فرمود:

كتاب اللَّه مانعى ندارد. پيشنهاد شد كه يك نفر از اين طرف و يك نفر از آن طرف انتخاب بشود تا حَكَم باشند و هرچه آنها حكم كردند همان كار را بكنند. معاويه عمرو بن العاص را حكم قرار داد. اميرالمؤمنين فرمود: مرد ميدان او عبد اللَّه بن عباس است. همين خشكه مقدس‏ها گفتند: او قوم و خويش توست، بايد يك نفر بى طرف باشد. روى خشكه مآبى اين حرف را زدند. حضرت فرمود: مالك اشتر برود. آنها گفتند: نه، آن را هم قبول نداريم. خودشان آمدند يك آدم كودن احمقى كه حتى تمايلات ضدعلى داشت يعنى ابوموسى اشعرى را انتخاب كردند. ابوموسى آمد و آن جريان مفتضح رسوا اتفاق افتاد.

اينجا بود كه فهميدند اشتباه كرده‏اند، ولى باز اشتباه خودشان را به‏طور ديگرى توجيه كردند. نگفتند از اول ما اشتباه كرديم كه دست از جنگ برداشتيم. نگفتند كه ما اشتباه كرديم كه ابوموسى را انتخاب كرديم. گفتند اشتباه ما در اين بود كه ما حكميت را قبول كرديم و قبول حكميت كفر است، داورى كردن انسان كفر است‏ چون «لا حُكْمَ الّا لِلَّه» حكم مال خداست. دائماً مى‏گفتند اين كار غلط بود، اين كار كفر بود، اسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبّى وَ اتوبُ الَيْه. آمدند سراغ على عليه السلام كه تو هم بايد توبه كنى.

حضرت فرمود: حكميت كار غلطى بود و شما كرديد، ولى كفر نيست. گفتند: نه، حكميت كفر است و بايد توبه كنى. حضرت هم اين كار را نكردند. آنها گفتند: «كَفَرَ وَ اللَّهِ الرَّجُلُ» به خدا اين مرد كافر شده، و حكم ارتداد على را صادر كردند. بعد خود اينها ياغى شدند و لذا به نام «خوارج» ناميده شدند. اصول و فروعى براى خودشان ترتيب دادند و فقهى براى خودشان درست كردند.

فقه خوارج فقه مخصوصى است. عقايد فقهى‏شان بسيار جامد است. گفتند تمام فِرَق اسلامى كافرند غير از ما، و هركسى كه گناه كبيره مرتكب بشود كافر است. يك فقه به اصطلاح مضيق، تنگ و تاريك به وجود آوردند. به همين دليل اينها بعدها منقرض شدند، چون اساساً فقه اينها فقه عملى نبود. نمى‏شد جامعه‏اى خود را پايبند به اين فقه بكند و بتواند به زندگى خود ادامه بدهد. البته اينها سالها وجود داشتند و با خلفاى بعد هم مخالفت كردند، چون با تمام خلفا مخالف بودند. با عثمان خوب نبودند، مى‏گفتند عثمان نيمه اول عمرش خوب بود، نيمه دومش بد. با على خوب نبودند، مى‏گفتند اوايل خوب بود ولى بعد آن وقتى كه تن به حكميت داد- العياذ باللَّه- كافر شد. با معاويه براستى دشمن بودند. معاويه را از على هم بدتر مى‏دانستند، و بعد هم با تمام خلفا بد بودند و با همه جنگيدند تا بالاخره منقرض شدند.

خوارج از نظر على عليه السلام‏

خوارج به تعبير اميرالمؤمنين سوء نيت نداشتند، كج سليقه بودند، جمود فكرى داشتند. در نهج البلاغه حضرت مى‏فرمايد: لاتَقْتُلُوا الْخَوارِجَ بَعْدى، فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَاخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْباطِلَ فَادْرَكَهُ «1»

 (مقايسه مى‏كرد ميان خوارج و اصحاب معاويه) فرمود: بعد از من خوارج را نكشيد، اينها با اصحاب معاويه خيلى فرق دارند، اينها دنبال حق هستند ولى احمقند، اما آنها از اول دنبال باطلند و به آن هم رسيدند. جمله ديگرى حضرت درباره اينها دارد كه خيلى عجيب است، مى‏فرمايد: فَانّى فَقَأْتُ عَيْنَ‏

الْفِتْنَةِ وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْها احَدٌ غَيْرى. اين را همه نوشته‏اند كه اين جمله را حضرت بعد از فراغ از كشتن خوارج فرموده است. فرمود: من بودم كه چشم فتنه را از سرش درآوردم، غير از من احدى جرأت اين كار را نداشت. و راست است.

ما اگر بخواهيم در يك موضوع خدا را شكر بكنيم كه در زمان على نبوديم، حق داريم براى اينكه اگر در آن زمان مى‏بوديم آنقدر ايمان نداشتيم كه در آن موضوع ثابت قدم بمانيم. ممكن است ما اگر در زمان على عليه السلام بوديم در جنگ جمل شركت مى‏كرديم، در جنگ صفين هم شركت مى‏كرديم ولى باور نكنيد اگر ما با على مى‏بوديم جرأت مى‏كرديم كه در جنگ خوارج هم شركت بكنيم براى اينكه آنجا على به جنگ كسانى رفت كه «قائِمُ اللَّيْلِ وَ صائِمُ النَّهار» بودند، يعنى مردمانى كه از سر شب تا صبح عبادت مى‏كردند و روزها روزه‏دار بودند و در پيشانى آنها آثار سجده بود: جِباهاً قَرِحَةً پيشانيهايى كه از بس سجده كرده بودند قرحه‏دار شده بود.

چه كسى جرأت داشت با اينها بجنگد؟! فقط على مى‏توانست چون به ظاهر نگاه نمى‏كرد، با اينكه على اقرار مى‏كند كه اينها مردمانى متظاهر و دروغگو نبودند. عمده اين است. اگر منافق مى‏بودند مهم نبود ولى خير، اينها شبها نماز مى‏خواندند و روزها روزه‏دار بودند اما وجودشان براى اسلام خطر است، جامدهايى هستند كه براى اسلام ضررشان از دشمنان اسلام بيشتر است. و اگر على در آن روز شمشير به روى خوارج نكشيده بود و اگر شخصيت على نبود و آن نصوصى كه پيغمبر درباره على كرد و اگر آن مقام على، ايمان على، زهد و تقواى على نبود، بعد از على هم هيچ خليفه‏اى قدرت نداشت با خوارج بجنگد، هيچ سربازى جرأت نمى‏كرد به جنگ خوارج برود. ولى چون على پيشقدم شده بود، آنها هم با خوارج مى‏جنگيدند؛ مى‏گفتند اينها كسانى هستند كه على با اينها جنگيده است، اگر جنگيدن با اينها خلاف حق بود على با اينها نمى‏جنگيد.

نوشته‏اند كه يك شب حضرت در ميان كوچه و بازار با يكى از اصحاب عبور مى‏كرد. يك وقت زمزمه سوزناك دلربايى از قرآن شنيدند كه اين آيه را مى‏خواند:

امَّنْ هُوَ قانِتٌ اناءَ اللَّيْلِ ساجِداً

 كسى كه همراه حضرت بود پاهايش خشك شد،

گفت: اين چه مرد سعادتمندى است! خوشا به حال او!

حضرت فرمود: خير، غبطه به حال او نخور. قصه گذشت. بعد از مدتى كه جريان خوارج پيش آمد، اتفاقاً همان شخص خدمت حضرت بود. در ميان كشتگان عبور مى‏كردند. به جنازه مردى رسيدند. حضرت به آن شخص صحابى فرمود: اين همان مردى است كه آن شب تلاوت قرآن مى‏كرد.

عقيده اينها در باب امر به معروف و نهى از منكر اين بود كه تقيّه به معناى تاكتيك به كار بردن لزومى ندارد. اين منطق را كه ما داريم كه بايستى عقل را دخالت داد و فكر سود و ضرر را كرد و اگر ديدى سودش از ضررش زيادتر است اقدام كن، خوارج مى‏گفتند اين‏جور نيست، بايد امر به معروف و نهى از منكر بكنيم هرجور كه بشود. يك نفر تنها مى‏آمد در حضور يك خليفه سفّاك مانند عبد الملك مى‏ايستاد با علم به اينكه يك پول اثر نمى‏بخشد، با علم به اينكه اين حرفى كه مى‏زند ممكن است باعث كشته شدنش بشود و هيچ فايده‏اى هم ندارد. به او فحش مى‏داد و بعد هم كشته مى‏شد و تمام مى‏شد. على سبب انقراض آنها شد. بزرگترين علت انقراض آنها اين بود كه منطق را در كار خودشان بالاخص در امر به معروف و نهى از منكر دخالت نمى‏دادند و حال آنكه بايد منطق را دخالت داد.

اولين جريان جمودى كه در دنياى اسلام پيش آمد همين جمودى است كه اينها به خرج دادند. اگر بخواهيد بفهميد جمود با دنياى اسلام چه كرده است، همين موضوع را در نظر بگيريد كه على بن ابيطالب را چى كشت؟ يك وقت مى‏گوييم على را كى كشت و يك وقت مى‏گوييم چى كشت؟ اگر بگوييم على را كى كشت؟

البته عبد الرحمن بن ملجم، و اگر بگوييم على را چى كشت، بايد بگوييم جمود و خشك مغزى و خشكه مقدسى. همينهايى كه آمده بودند على را بكشند، از سر شب تا صبح عبادت مى‏كردند. واقعاً خيلى تأثرآور است. على به جهالت و نادانى اينها ترحم مى‏كرد، تا آخر هم حقوق اينها را از بيت المال مى‏داد و به اينها آزادى فكرى مى‏داد. بالاخره توطئه چيدند كه سه نفر را از بين ببرند، همان جريان توطئه‏اى كه مى‏دانيد. تنها كسى كه موفق شد، عبد الرحمن بود و البته او از ديگران هم كمك گرفت.

ابن ابى الحديد مى‏گويد: اگر مى‏خواهيد بفهميد كه جمود و جهالت چيست، به اين نكته توجه كنيد كه اينها وقتى كه قرار گذاشتند اين كار را بكنند، مخصوصاً شب‏ نوزدهم رمضان را انتخاب كردند. گفتند: ما مى‏خواهيم خدا را عبادت بكنيم و چون مى‏خواهيم امر خيرى را انجام بدهيم، پس بهتر اين است كه اين كار را در يكى از شبهاى عزيز قرار بدهيم كه اجر بيشترى ببريم.

در شب نوزدهم ماه مبارك رمضان آن كارى را كه نبايستى بكنند، كردند.

**  مجموعه آثار شهيد مطهري ، جلد 21 ، صفحه 88 تا 93 **