بيانات در ديدار كارگزاران حج‏

16/ 01/ 1374

بسم الله الرّحمن الرّحيم‏

اوّلًا بايد از همه‏ى برادران و خواهران عزيز تشكر كنم كه يك‏بار ديگر اين فرصت را براى بنده فراهم آوردند كه در جمع محترم كارگزاران فريضه‏ى عظيم حج بتوانم راجع به اين واجب الهى، مطالبى را در ميان بگذارم و عرض كنم. هم چنين بايد از زحمات شما عزيزان، بخصوص مسئولين محترم، در اجراى هرچه بهترِ اين واجب الهى و پر كردن اين خلأ تشكّر كنم و از خداى متعال بخواهم كه شما را منظور نظر حضرت بقية اللّه الاعظم و مشمول ادعيه زاكيه‏ى آن بزرگوار قرار دهد و اين خدمت را به بهترين وجه از شما قبول كند.

دو نكته‏ى مهم در باب حج وجود دارد كه هميشگى و فراموش‏نشدنى است. يكى موضوع «معنويت» در حجّ است. در خلال اين واجب، از اوّل تا آخر، روحى وجود دارد كه عبارت است از توجّه و اخلاص به ذات مقدّس احديّت و اظهار عبوديّت در مقابل پروردگار. در فرايض و واجبات ديگر، به اين حجم و كيفيّت، اين ويژگى را نمى‏شود مشاهده كرد؛ اگرچه قوام هر واجب و عبادتى، به توجّه و ذكر حضرت پروردگار جلّ و علاست. وقتى انسانها به مركز اقامه‏ى فريضه‏ى الهى حج جذب مى‏شوند، از محدوده‏ى‏ زندگى مادّى خارج و به فضايى كاملًا معنوى وارد مى‏شوند. در اين فضاى معنوى، انسان به‏طور حقيقى، شستشويى مى‏كند و برمى‏گردد.

فرض بر اين است كه اگر انسان، يك‏بار در مدت عمر خويش چنين شستشويى بكند، براى او كافى است. چون حج يك‏بار واجب شده است و واجبات بر اساس نيازها و حاجات بشر است. اگر ما براى سير تكامل و عروج إلى اللّه، به بيش از هفده ركعت نماز در روز احتياج داشتيم، خداى متعال آن را واجب مى‏كرد. حداقل واجب، آن چيزى است كه براى ما به صورت حكم واجب درآمده است. حج، براى هركس كه بتواند- «من استطاع»، كه نبايد خيال كرد «من استطاع»، واجب را محدود مى‏كند؛ نه. اين واجب را توسعه مى‏دهد، بدون استثناء- يك‏بار در عمر واجب است و اگر كسى نتوانست، خوب؛ نمى‏تواند. بر او چيزى واجب نيست؛ چون قدرت وجود ندارد. پس، يك‏بار رفتن در آن مخزن و چشمه‏ى جوشان معنويت براى شستشو و پاكيزه شدن كافى است. البته اگر بيشتر بشود، بهتر و بيشتر شستشو خواهد شد. امّا حدّ اقلِ لازم، همان يك‏بار است. ببينيد چقدر جنبه‏ى معنويت حج بايد قوى باشد!

اين‏ها نكاتى است كه ما بايد واجب را از اين دريچه‏ها درست بشناسيم و بفهميم. اگر ما ديديم كه حج، جنبه‏ى مادّى و ظاهرسازى و دورى از معنويت پيدا كرد و در سفر حجْ رفتارهايى كه براى خودمان انتخاب مى‏كنيم يا بر ما تحميل مى‏كنند، ضد معنويت است، بايد بدانيم از فلسفه‏ى حج دور افتاده‏ايم. كسانى كه حج و ايام حج را به ميزان زيادى صرف كارهايى مى‏كنند كه در جهت مقابل معنويت، يعنى غرق شدن در ماديّت و دورى ازخداست، در حقيقت، بدون اين كه خودشان بدانند، از آن سرمايه‏اى كه خداى متعال در حج به آن‏ها هديه كرده است، كم مى‏كنند. آن‏ها خيال مى‏كنند چيزى به دست مى‏آورند؛ در حالى كه چيزى از دست مى‏دهند و با غرق شدن در مادّيات، هديه‏ى معنوى را ناقص مى‏كنند.

حجْ اوّل با «لبّيك» يعنى پاسخ گويى و اجابت دعوت الهى شروع مى‏شود. تمام مناسك و كارهاى حج از قبيل حالت احرام، لباس و محرّمات احرام، طواف، سعى، نماز و وقوفين، هركدام به نحوى، گوشه‏اى از وجود ما را به معنويت و خداى متعال جذب مى‏كند. اين مجموعه‏ى مركّب، در واقع چشمه‏ى زلالى است كه بايد خود را در آن شستشو دهيم. مراقب باشيد كه حج، اين جهت را از دست ندهد. در دوران گذشته- البته در زمانى كه سردمدار امور حجْ كسانى بودند كه معنويات را بو و لمس نكرده بودند- توقّعى نبود. آنجا البته كسانى بودند كه خودشان اهل معنا، توجّه و تذكّر بودند و خود را به نحوى تأمين مى‏كردند. اما دستگاهى وجود نداشت كه آن‏ها را به سمت معنويت حركت دهد. امروز وضع فرق مى‏كند. امروز كسانى كه متصدّى حجّند، اهل معنويت، تذكّر و انس با خدا هستند. طعم معنويت را مى‏فهمند و شيرينى انس با خدا و ذكر خدا را درك مى‏كنند. فرق مى‏كند وقتى‏كه مسئولين حج، چنين افرادى باشند، يا افرادى كه اصلًا نمى‏فهمند حج چيست. نمى‏دانند فرق بين يك مسافرت معمولىِ گردشى، با حجّ عظيمِ الهى چيست. خيال مى‏كنند اين هم مسافرتى است كه آدم براى سفر و گردش مى‏رود و برمى‏گردد.

امروز شما مسئولين حجّيد. اهل معنويت، متصدّى امور حجّند. من از همه‏ى آقايان محترم، مسئولين، برادران و خواهران و هركس كه به نحوى با حاجى‏اى ارتباط دارد، خواهش مى‏كنم كه يكى از كارها و كوششهايشان اين باشد كه اين حاجى را به روح و معنويت حج نزديك كنند و مردم را با تأثيراتى كه حج، منهاى مسائل اجتماعى، براى تكامل فرد انسانى دارد- از قبيل اين كه فرد را كامل و پاك مى‏كند، پالايش، تزكيه و مزيّن به زينت معنويت مى‏كند، سرمايه‏اى به او مى‏دهد، مشت او را پر مى‏كند و برمى‏گرداند- آشنا كنند. همه‏اش هم با بيان و گفتن نيست؛ بلكه با عمل، حضور، توجّه و رفتار، بايد مردم را به معنويت سوق داد. اگر اين بشود، تحقق نكته‏ى دوم حج هم كه نكته‏اى فراموش‏نشدنى و يكى از اهمّ نكات در باب حج است، آسان‏تر خواهد شد.

نكته‏ى دوم، همان نكته‏ى اجتماعى است. خداى متعال اين واجب را به نحوى انجام داده است كه مسلمانان، چشم در چشم يكديگر قرار گيرند. اگر حج نبود، يك فرد مسلمان ممكن بود تا آخر عمر، بسيارى از اين مليّتها را نه تنها نبيند، بلكه اسم آن‏ها را هم نشنود. حج، ملتها، رسوم، زبانهاى مختلف و افراد ناآشنا را كه اگر دو نفرشان، روزهاى متمادى در نقطه‏اى باهم باشند، معلوم نيست يك‏ذرّه با يكديگر انس پيدا كنند، در يك نقطه جمع مى‏كند و به همه‏ى آن‏ها عمل، ذكر، عشق و هدف واحد مى‏بخشد.

خوب؛ توقّع چيست؟ توقّع اين است كه دستاورد واحدى پيدا كنند. آن دستاورد واحد چيست؟ چيزى كه فضلًا از شخص واحد به همه‏ى ملتها ارتباط پيدا مى‏كند، نه به يك ملت واحد، چيست؟ آن، عبارت است از چيزى كه بين ملتهاست؛ كه همان اسلام است. بين ملتهاى صاحب نژادهاى مختلف، كه همه مسلمانند، آنچه مشترك است، چيست؟ آن، آرمان‏ها، آرزوها، اهداف و عشقهاى اسلامى است، كه اسلام براى آن‏ها معيّن كرده است.

پس، حج مى‏خواهد اين را تأمين كند. چرا عدّه‏اى اين نكته‏ى واضح را نمى‏فهمند و بايد برايشان تشريح كرد؟! بعضى با وجود تشريح كردن هم نمى‏فهمند و شقاوت را به حد اعلى رسانده، با اين امر واضح و حقِّ صريح، مبارزه هم مى‏كنند!

شرقى، غربى، سياه، سفيد و صاحبان زبانهاى گوناگون كه اين جا جمع شده‏اند، چند روز عمل واحدى انجام مى‏دهند، در يك نقطه عبادت مى‏كنند، مى‏خوابند و مى‏نشينند. اين كارها براى يك امر فرامليّتى و فراشخصيتى است. و الّا ممكن بود اين اعمال را هركس در مسجد جامع شهر خودش هم انجام بدهد. چرا مردم را به يك نقطه‏ى خاص كشاندند؟ براى اين كه باهم باشند و باهم بودن را حس كنند و آن چيزى را كه فراتر از مجموعه‏هاى ملّى است؛ يعنى مسلمان بودن و وحدت اسلامى را به اين‏ها بفهمانند. آن، همان چيزى است كه انقلاب اسلامى و جمهورى اسلامى، از روز اوّل تا به حال روى آن تأكيد مى‏كند و مى‏گويد حج، براى آشنايى مسلمانان با يكديگر، اتّحاد و تأمين منافع مشترك مسلمانان و احتراز از دشمنان مشترك، يعنى «برائت از مشركين» است. اين جا چون مركز اسلام است و لُبّ روح و حقيقت اسلام، توحيد است و خانه‏ى خدا، مركز اقامه و مظهر و نماد و رمز توحيد است، لذا شعار، شعار توحيدى است و برائت هم برائت از شرك است. اين امر واضحى است. حالا مى‏گويند: آقا! در كتاب مسئله، كجا نوشته‏اند كه برائت از مشركين، جزو واجبات حج است؟ خوب؛ كجا نوشته‏اند كه حفظ نظام اسلامى، از اوجب واجبات است و اگر كسى اين را منكر باشد، اسلام را نفهميده است؟

چيزهايى هست كه نوشتن ندارد. هرجا كه شما به اثرى از دين نگاه كنيد، اين را به وضوح مى‏بينيد. البته انسان بايد بصيرت، فهم، معرفت و قدرت درك داشته باشد. كيست كه، توحيد- شعار معنويت و وحدت مسلمين- را در حج ببيند و نفهمد كه اين اجتماع عظيم، براى اين است كه اسلام و توحيد به رخ كفر كشيده شود؟! به خلاف آنچه امروز دشمنان مى‏خواهند، در حج، توحيد در مقابل شرك سينه سپر مى‏كند. ببينيد امريكا با چه فضاحتى با جمهورى اسلامى دشمنى مى‏كند! اين دشمنى براى چيست؟ براى اين است كه نمى‏خواهد كلمه‏ى حق و معنويت و اسلام، در جايى سينه سپر كند و خودش را نشان دهد. اگر جمهورى اسلامى صرفاً شعارهاى اسلامى مانند نماز، دعا، عبادت، قرآن و از اين حرفهايى را كه ما مى‏زنيم، مى‏گفت، امّا در مقابل استكبار سينه سپر نمى‏كرد و هرچه آن‏ها مى‏گفتند، مى‏گفت «بله. چشم. هرچه شما بفرماييد»، به جان شما، هيچ كارى با آن نداشتند! اين‏ها كه با ذلّت اسلام مخالف نيستند! اگر اسلام، العياذ باللّه، ذليل باشد، اين‏ها مخالفتى با آن ندارند. اين‏ها با عزّت اسلام مخالفند. اگر در جايى، كشورى بود، پرچم اسلام و لا إله إلّا اللّه هم داشت، شعار اسلام هم داد؛ امّا در مقابل استكبار جهانى ذليل بود، استكبار مگر ديوانه است با او بجنگد يا با او مخالفت كند؟! اسلامى كه در مقابل امريكا به خاك مى‏افتد، براى امريكا ضررى ندارد. بنابراين، چرا بايد با آن مبارزه كنند؟! خوب؛ نوكر خودشان است. پول و كمك هم بخواهند، از او مى‏گيرند و حرف خود را هم به او تحميل مى‏كنند. چنين اسلامى كه دشمن ندارد! آن‏ها اسلامى را نمى‏پسندند كه سينه سپر مى‏كند، داعيه دارد و مردم را به خود دعوت مى‏كند.

پيغمبر اسلام خودش را در مكّه حبس نكرد. اگر پيامبر خودش را در مكّه يا در خانه حبس مى‏كرد؛ دعوت نمى‏كرد و متعرّض كسى نبود، كسى به او كارى نداشت. اسلام، عزيز است. عزّت اسلامى، كه سينه سپر مى‏كند، مى‏ايستد، سرش را بالا مى‏گيرد، زير بار دشمن نمى‏رود؛ بلكه بارها و بارها استكبار را ذليل مى‏كند و بينى آن را به خاك مى‏مالد، بايد تثبيت شود. هم چنان كه جمهورى اسلامى، على‏رغم بدبين‏ها، ضعيف‏النفسها، منفى‏بافها و كوته‏نظرها كه مى‏گفتند «آقا، نمى‏شود. نكنيد. بترسيد» و به كمك همين مردم و با عنايت الهى و رهبرى آن مرد موحّد- كه حقيقتاً آن امام بزرگوار، موحّد بود و توحيد در سراسر وجود او جريان داشت. همه‏ى وجود او خدا، عظمت و عزّت الهى را قبول داشت- توانست دشمن را ذليل كند و خودش عزيز باشد.

از اين جمهورى اسلامى، ناراحتند و بدشان مى‏آيد. مى‏خواهند بكوبندش. تهمت هم مى‏زنند. شعار هم مى‏دهند. خلاف و دروغ هم مى‏گويند. ظلم هم مى‏كنند. مى‏بينيد كه همه‏ى آنچه كه مى‏گويند، ظلم است. توطئه هم مى‏كنند. انگشت مفسد گنديده‏ى خودشان را وارد كشور هم مى‏كنند. اينجا و آنجا را، از لحاظ فرهنگى، سياسى و اقتصادى، دچار مشكل هم مى‏كنند. خراب‏كارى مى‏كنند و جلو بازسازى كشور را مى‏گيرند. ساختن سخت است؛ امّا ويران كردن آسان است. امروز دولت مى‏سازد و بازسازى مى‏كند. يك ساختمان را مدّتها بايد خشت روى خشت گذاشت تا بالا برود. امّا با يك مادّه‏ى منفجره، راحت و سريع مى‏شود آن را منفجر كرد. جلو اين كارِ مشكل را مى‏گيرند. مزاحمت ايجاد مى‏كنند. خباثت مى‏كنند. براى چه؟ براى اين كه مى‏بينند اين جا ملتى هست كه با دعوت و با شعارهاى اسلامى، كمر بسته است به اين كه، زندگى، دنيا و آخرت خود را بسازد و آباد كند و مى‏خواهد زير بار دشمن هم نرود. اين است كه با اين ملّت دشمنى مى‏كنند. به همين دليل، با شعار توحيد در حج هم، دشمنند.

عزيزان من! حج را با اين دو خاصّه بشناسيد. خاصّه‏ى تأثير شخصى، فردى و معنوى. ايجاد انقلابى در هر دل؛ اين هزاران دلى كه از اين جا احرام مى‏بندند و به خانه‏ى خدا، به ميعاد و ميقات الهى مى‏روند، تا منقلب، الهى و معنوى شوند و برگردند. دلها از خانه‏ى خودشان احرام مى‏بندند. دلهاى ذاكر و خاشع. در واقع قبل از ميقات، دلها مُحرِمند. اين، يك ويژگى بود كه قابل اغماض نيست.

دومى هم معنا و مفهوم جمعى، اسلامى، امّتى و فرامليتىِ مربوط به امّت اسلام، و عبارت است از اثبات عزّت توحيد، نفى شرك، برائت از شرك و مشركين و داعيان الى الشّرك و مخالفان توحيد، به هر شكل و گونه‏اى كه بتوانند. مثل خود حج؛ كه «من استطاع اليه سبيلًا.» (3) متوقّف بر استطاعت است. البته دلهاى مؤمنِ پيروان آل محمّد صلى الله عليه و آله، در آن سرزمينها به دنبال يادگارهاى عزيز خودشان هم مى‏گردند. دنبال ياد ائمّه‏ى مظلوم خودشان كه آن جا، پايگاه اشعاع و نورانيّت و درس آن‏ها بوده است.

ائمّه در طول دويست و پنجاه سال امامت شيعه، در آن شهرها و در همان كوچه‏ها، خيابانها و خانه‏ها؛ در همان سرزمين، در همان بقاع متبرّكه، نشستند و اسلام را به مردم تشنه، مشتاق و با معرفتْ تعليم و تدريس كردند و ياد، ذكر، آثار، قبور مطهّره و يادگارهاى آن‏ها، آنجاست. امروز هم بازمانده‏ى عزيز و دردانه‏ى قيمتى اين عالمِ وجود در روى زمين، در ايام حج، در همان جاست. سيّد و مولاى آفرينش و محبوب دلهاى مشتاقان، در عرفات، منى، مشعرالحرام و طواف، آن جاست. دلهاى آشنا سراغ بگيرند و خودشان را با كانون معنويت مرتبط كنند.

پروردگارا! به محمّد و آل محمّد، دلهاى ما را با منابع نور و معنويت و حقيقت، آشنا كن. دلهاى ما را با خودت مرتبط كن. ما را از اوليايت جدا مفرما.

پروردگارا! به محمّد و آل محمّد، حج را از امّت اسلام قبول كن. حج را براى امّت اسلام مبارك كن. كارگزاران حجّ عظيم اسلامى را مورد رحمت و بركات خودت قرار بده.

و السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته‏