در تاريخ ششم اسفند 1390 سايت ما اقدام به بارگذاري اذاني از فرد مذكور نمود كه اذاني بسيار زيبا و دلنشين است. در طول اين مدت نظرات متفاوتي در باره اذان او توسط بازديد كنندگان محترم رسيده است. برخي از آن تمجيد كرده و برخي انتقاد كرده اند كه چرا ذكر مبارك « اشهد ان عليا ولي الله » ندارد و چرا اين اذان توسط سايت درج گرديده است. برادري از اهل سنت نيز اظهار نظر كرده كه اذان صحيح و آن چه در زمان پيامبر اكرم(ص) مرسوم بوده همين اذان بدون ذكر «اشهد ان عليا ولي الله» بوده، اگر چه به مقام و مرتبه امام علي(ع) معترف مي باشد و به ايشان اعتقاد و محبت دارد ولي اضافه كردن ذكر مبارك بدعت و بدعت باطل است.(نظرات داده شده را مي توانيد در ذيل موضوع : http://www.hankh.ir/?p=11033 بنگريد).

توضيح ما :

1- از همه دوستاني كه تقدير و انتقاد كرده اند تشكر مي نمائيم.

2- همان گونه كه در قسمت نظرات پاسخ داده ايم ،علت بار گذاري اذان آقاي العفاسي، سبك زيبا و دلنشين آن است تا اذان گويان و ذاكران اهل بيت با استفاده از آن بتوانند نسبت به قرائت اذانهاي زيباتر البته با ذكر شهادت به ولايت مولايمان (روحمان فداي خاك پايش باد) اقدام نمايند تا همان گونه كه با بهره گيري از قرائت قرآنهاي زيباي اهل سنت به پيشرفت قابل ملاحظه اي در اين زمينه رسيده ايم ، به طوري كه در بخش قرائت الحمدلله سالهاست جزء برگزيدگان بين المللي در بين كشورهاي اسلامي هستيم، در اين مورد هم جزء بهترينها باشيم.

3- اسلام ديني بركنار از افراط و تفريط است و همان گونه كه تفريط در احكام شرعيه را باطل مي داند در افراط نيز همين حكم را دارد.

تمام دستورات اسلامي اعم از دستورات شرعي ، اخلاقي ، سياسي ، اقتصادي ، و... همين خصوصيات را دارد و افراط و تفريط (بعد از اثبات هر دو طرف قضيه) به شدت نهي شده است. يكي از چيزهاي نهي شده حميت و غيرت بي جا است كه از آن در لسان قرآن كريم به حمية الجاهلية(سوره فتح، آيه 26) تعبير شده است و ائمه عليهم السلام و علماي بزرگ تشيع در هر زمينه اي حد افراطي و تفريطي را بيان و تبيين نموده اند.

4- از نظراسلام بدعت در دين كفر است و تغيير احكام پنجگانه(واجب ، حرام ، مستحب ، مكروه ، مباح) به غير آن وتبديل وقراردادن هر كدام در جاي ديگري گناهي بزرگ و قابل كيفر است. در مورد اذان و ذكر «اشهد ان عليا ولي الله» نيز مراجع عظام ما معتقدند كه گفتن آن به عنوان ذكر واجب نادرست و به عنوان استحباب و تقرب به خداوند جايز و بلكه حسن است و امام صادق(ع) فرموده است: «خداوند تعالی بعد از خلقت آسمان ها و زمین امر فرمود که منادی به این سه شهادت ندا دهد».[بحارالانوار، ج ۳۷، ص ۲۹۵، حدیث۱۰، باب ۵۴؛ امالی صدوق، مجلس ۸۸،]

در حدیثی دیگر آن امام همام(ع) فرموده است که: «خداوند با خلق عرش و کرسی و… بر آنها نوشت لا اله الا الله ،محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» و آن گاه فرمود: «فاذا قال احدکم لا اله الا الله، محمد رسول الله فلیقل علی امیرالمؤمنین ولی الله».[بحار الانوار، ج ۲۷، ص۱، باب۱٫]

از بعضی از روایات نبوی استفاده می شود که: ذکر امام علی(ع) بعد از ذکر خدا و حضرت رسول(ص) چه در اذان باشد یا غیر اذان جایز است و در نزد خدا محبوبیت دارد. [بحار، ج ۳۸، ص ۳۱۸ و ۳۱۹، باب ۶۷، حدیث ۲۷؛ ج ۲۷، ص ۸؛ ج ۱۶ باب۱۰؛ همان باب۱٫]

دستور به گفتن اين ذكر از سوي امام صادق عليه السلام در اذان جايز شمرده شده است و از آن جايي كه ما دستورات ائمه(ع) را حكم شارع مقدس و عين دستور الهي مي دانيم ، به هيچ وجه آن را بدعت نمي دانيم ، همان گونه كه احكام صادره از پيامبر اكرم(ص) را كه در قرآن كريم نيامده است وبه دستور پيامبر وضع گرديده عين حكم خدا مي دانيم و اين اعتقاد مستند به دستورات قرآن كريم مي باشد كه در آيات مباركه در خصوص اطاعت از پيامبر و اولي الامر مندرج است(مانند آيات : آل عمران/7، نساء/59 ، مائده/55 ، جاثيه/18 و...).

اينك براي روشن شدن تمام دوستان عزيز مطالبي در باره اذان وبدعت گذاري در آن و چگونگي ذكر«اشهد ان عليا ولي الله» معروض مي داريم.

فقهای شیعه، شهادت سوم (اشهد ان علیاً ولی‌الله) را جزو اذان نمی‌دانند و فتوا می‌دهند که اگر فردی این شهادت را به عنوان جزئی از اذان بگوید، کار حرامی مرتکب شده و گناه کرده است. این شهادت بدون قصد جزئیت در اذان جایز و یا مستحب است و مبنای این استحباب آن است که علی(ع) به حکم قرآن و حدیث رسول گرامی(ص) ولی خداست و مفسران اذعان دارند که قرآن مجید با نزول این آیه بر ولایت امام علی(ع)، تصریح کرده است: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ(مائده/۵۵)؛ تنها ولی و سرپرست شما خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز را برپا می‌دارند و درحال رکوع، زکات می‌دهند».( تفسیر طبری:۶/۸۶; ابو بکرجصاص: أحکام القرآن:۲/۵۴۲; ابوالحسن واحدی نیشابوری در اسباب النزول:۱۴۸; زمخشری در کشاف:۱/۴۲۲و مرحوم علاّمه امینی نزول آیه را در حقّ علی‌ابن ابی‌طالب علیه السَّلام از ۶۶ منبع سنی نقل کرده است، حتّی حسان بن ثابت که در واقعه حاضر بود، چند بیتی درباره این رویداد گفت که یکی را یادآور می‌شویم:

فأنت الذی أعطیت إذ أنت راکع         فدتک نفوس القوم یا خیر راکع

تو کسی هستی که در حال رکوع بخشیدی .

ارواح دیگران فدای تو گردد، ای بهترین رکوع کننده.)

عبدالمحسن عبدالله سراوی دانشمند سوری در کتاب «القطوف الدانیة» می‌نویسد: شیعه در اذان، شهادت به ولایت را به قصد جزئیت نمی‌گوید بلکه از زمانی که معاویه، لعن بر علی‌بن ابی‌طالب (ع) را بر بالای منبرها و مأذنه‌ها علنی کرد، شیعه امامیه به این فکر افتاد که برای جلوگیری از این بدعت و پنهان شدن ولایت امیرالمؤمنین (ع) شهادت به آن را به قصد تبرک در اذان‌ها اعلام دارد همان گونه که خداوند متعال این امر را کتمان نکرده و در قرآن کریم به ولایت امام علی(ع) اشاره کرده است.

از این رو فقیهان شیعه بر این نکته تاکید دارند که این شهادت، شعار شیعه است و نباید آن را به قصد جزئیت در اذان ذکر کرد وگرنه بدعت است. شهید اول (متوفای ۷۸۶ هجری) می‌نویسند: «شهادت به ولایت علی(ع)، از احکام ایمان است؛ نه از الفاظ اذان».

این را هم می دانیم که خلیفه دوم عمر بن خطاب نه تنها جمله ای را به اذان صبح اضافه کرد( الصلوه خیر من النوم) بلکه جمله ای را از آن کاست(حی علی خیر العمل)و نه تنها آن را واجب گرداند بلکه بر متمردین از این بدعت تهدید کیفر نمود. حال باید انصاف داد که حذف و اضافه کردن به طریق اجبار(واجب نمودن و حرام کردن) بدعت شمرده می شود یا جایز دانستن به قصد قربت و حرام دانستن به قصد وجوب( اشهد ان علیا ولی الله).

از نظر علمای شیعه اذان، یکی از نشانه‌های دین الهی است که از سوی خداوند متعال بر رسول‌الله صلی الله علیه و آله نازل شده است و جبرئیل امین، اصل، جزئیات، شیوه و سبک آن را به ایشان آموخته و روشن است که هیچ فردی در پیدایش آن دخالت نداشته، در کاستن یا افزودن آن نیز کسی حق تصرف نداشته است.

اذان هجده فصل دارد که عبارتند از: ۴ تکبیر، ۲ شهادت بر توحید، ۲ شهادت بر رسالت، ۲ بار حی علی الصلاه، ۲ بار حی علی الفلاح، ۲ بار حی علی خیر العمل، ۲ تکبیر و ۲ تهلیل(لا اله الا الله).

دو بدعت در اذان شکل گرفت؛ حذف «حی علی خیر العمل» در تمام اذان‌ها و اضافه‌ کردن «الصلاة خیر من‌النوم» در اذان صبح.

1- حذف: حافظ علوی، یکی از عالمان مشهور غیر‌ شیعه نقل می‌کند که خاندان رسول خدا (ص) بر وجود «حی علی خیر‌العمل» در اذان اتفاق نظر دارند و اذان‌گویان در دوران خلافت ابوبکر نیز به همین شیوه اذان می‌گفتند؛ اما وقتی عمر زمام خلافت را به دست گرفت، گفت: «گفتن حی علی خیرالعمل را ترک کنید تا مردم به بهانه این که نماز، بهترین عمل است، جهاد را ترک نکنند». او نخستین فردی بود که این فصل از اذان را ترک کرد.

2- اضافه: خلیفه دوم، در اذان صبح پس از «حی علی الفلاح» جمله «الصلاة خیر من النوم» را افزود که این افزوده را «تثویب» می‌نامند. به گفته مالک، پیشوای فرقه مالکیه، هنگامی که مؤذن نزد عمر آمد تا فرا رسیدن وقت نماز صبح را به او اعلام کند، عمر خواب بود و او فریاد بر آورد: «الصلاة خیر من‌النوم». عمر این جمله را پسندید و به او دستور داد تا از این پس این عبارت را در اذان صبح قرار دهند. ابن‌حزم دانشمند معروف سنی، ضمن نفی «الصلاة خیر من النوم» مدعی است که این جمله از سنت‌های رسول خدا (ص) نیست.

کسانی که بانی کاستی و فزونی اجزای آن شدند برای توجیه علمکرد خود این گونه وانمود کردند که صورت اذان را «عبدالله بن زید» در خواب دید و آن را به رسول‌الله (ص) گزارش کرد و این شیوه اذان به تأیید پیامبر (ص) رسید!

در سستی این ادعا باید بر این نکته تأکید کرد که امور شرعی مهمی چون نماز و اذان از وحی سرچشمه می‌گیرند. امام صادق(ع)، ضمن نقد این فکر سست، فرمود: «وحی بر پیامبر شما نازل می‌شود؛ حال گمان می‌برید که او اذان را از عبدالله بن زید ستانده است»!

«حی علی خیرالعمل»، در دوران رسول‌الله (ص)، جزو اذان و اقامه بوده است و منابع شیعه و سنی، بر آن هم‌داستان هستند اما متأسفانه به دلیل بروز بدعت‌هایی پس از رحلت پیامبر (ص) این بخش از اذان حذف شد و اعتراض بسیاری از اصحاب را نیز به دنبال داشت.

دانشمند سنی معروف به سیاغی (متوفای ۱۲۲۱ ق) در کتاب «الروض النضیر» می‌نویسد: صحیح آن است که اذان با «حی علی خیرالعمل» تشریع شده است؛ گذشته بر این همگان اتفاق نظر دارند که در روز خندق این جمله جزء اذان بوده است.

متقی هندی نویسنده کتاب «کنزالعمال»، چنین نقل می‌کند: بلال در اذان صبح «حی علی خیر‌العمل» می‌گفت.

مؤید بالله زیدی، در کتاب «شرح تجرید»، از این سخن رسول خدا صلی‌الله علیه و آله یاد می‌کند که فرمود: «بهترین اعمال شما، نماز است» و آنگاه بلال را امر فرمود که در اذان، «حی علی خیرالعمل» بگوید».

حافظ علوی زیدی در رساله خاص خود به نام «الأذان بحی علی خیر العمل» از ابی‌محذوره، یکی از اصحاب رسول خدا (ص)، نقل می‌کند که پیامبر به وی اذان را آموخت و یکی از فصول آن، «حی علی خیرالعمل» بود.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: «در اذان من و پدرانم، پیامبر و علی و حسن و حسین و علی بن الحسین علیهم‌السلام، حی علی خیرالعمل، وجود دارد».

اهل‌بیت رسول خدا (ص) و بسیاری از اصحاب و تابعین پس از بدعت صورت گرفته در اذان خود، «حی علی خیرالعمل» را قرائت می‌کردند. قاسم بن محمد یکی از بزرگان فرقه زیدیه، چنین نقل می‌کند: «اتفاق است بر این که ابن عمر و حسن و حسین و بلال و جماعتی از اصحاب، در اذان خود، حی علی خیرالعمل را می‌گفتند». محمد بن سیرین، درباره عبدالله بن عمر، فرزند خلیفه دوم، نقل کرده که او همواره در اذان خود، «حی علی خیرالعمل» می‌گفت.

علاءالدین قوشچی دانشمند بزرگ سنی مذهب (متوفای ۸۷۹ق) از طبری نقل می‌کند که عمر چنین گفت: «سه چیز در زمان رسول خدا (ص) وجود داشته که من حرام‌کننده آنها و عقوبت کننده بر مرتکبان آنها هستم؛ متعه حج، متعه نساء و حی علی خیرالعمل در اذان». قوشچی پس از نقل این سخن به عذر تراشی برای اقدام عمر دست می‌زند و آن را اجتهاد می‌شمارد! او می‌نویسد: چنین کاری از سوی عمرسبب سرزنش او نمی‌شود؛ زیرا مخالفت یک مجتهد با دیگری در مسائل اجتهادیه، بدعت نیست!

وجود «الصلاة خیر من النوم» در میان اذان صبح، ادعایی بی‌دلیل و بدعت بوده است و عالمان سنی نیز در اصل و شیوه «تثویب» هم‌نظر نیستند و بین آنان اختلافات زیادی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف) شافعی، تثویب را مکروه می‌داند و مدعی است که اگر مجاز بود ابومحذوره بدان اشاره می‌کرد زیرا او اذان‌گوی نبی اکرم(ص) بود و به تمام فصل‌های اذان اشاره کرده بود.

ب) ابوبکر رازی حنفی (متوفای ۳۷۰ ق)، «الصلاة خیر من النوم» را جزء اذان نمی‌داند.

از طرف ديگر مراجع عظام شيعه ذكر«اشهد ان عليا ولي الله» را جزء اذان و اقامه نمي دانند و آن را به قصد قربت و استحباب جايز مي دانند ، در اين مورد مراجعه فرمائيد به توضيح المسائل  آيات عظام:

1- امام خميني ، مسئله 919

2- آيت الله خامنه اي ، مسئله 456

3- آيت الله مكارم شيرازي ، مسئله 843

4- آيت الله صافي گلپايگاني ، مسئله 928

5- آيت الله لنكراني ، مسئله 936

6- آيت الله تبريزي ، مسئله 928

7- آيت الله سيستاني ، مسئله 925

در پايان از همه عزيزان خواهشمنديم هم چنان ما را از نظرات ارزشمند خود بهره مند سازند.