ايشان تا سن ده سالگي خواندن و نوشتن و مقدمات معارف ديني را در زادگاهش گذراند. و در سال 1299 براي ادامه تحصيل به قم رفت و در مدرسه رضويه و فيضيه در محضر اساتيدي چون آيت‌الله سيد محمد حجت، آيت‌الله محمد تقي خوانساري دوره‌هاي سطح و خارج فقه و اصول را به پايان رسانده و از آيت‌الله حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي مؤسس حوزه علميه قم اجازه اجتهاد دريافت نمود.

 در سال 1317 به تهران آمده و در مدرسه سپهسالار (مدرسه عالي شهيد مطهري فعلي) به تدريس طلاب و نشر معارف اسلامي و تفسير قرآن پرداخت. در سال 1318 به اتهام توهين به مقامات رژيم رضاخاني و نداشتن جواز عمامه بازداشت گرديد. بعد از وقايع شهريور 1320 كانون اسلام را با شركت استادان و دانشجويان مسلمان با هدف نشر و اشاعه معارف قرآني تشكيل داد. در سال 1323 امامت مسجد روستاي شهرك در مركز بخش طالقان را به عهده گرفت.

 از سال 1327 امامت مسجد هدايت تهران را به عهده گرفته و مسجد مذكور با وجود چنين شخصيتي مركز تجمع روشنفكران و جوانان تحصيل كرده مذهبي و انقلابي شد. با شروع نهضت ملي شدن نفت به اين قيام پيوسته و پس از كودتاي 28 مرداد 32 دستگير و زنداني شد. آيت‌الله طالقاني در تأسيس نهضت مقاومت ملي و نهضت آزادي ايران به همراه مهندس مهدي بازرگان و دكتر يدالله سحابي نقش فعالي داشت.

 وي در سوم بهمن 1341 و در آستانه رفراندوم انقلاب سفيد شاه دستگير و در زندان قزل قلعه زنداني شد. در سال 1342 به دليل حمايت از نهضت امام خميني (ره) دستگير و به ده سال زندان محكوم شد. در مهر ماه سال 1346 عفو و آزاد شد. در سال 1350 دستگير و به مدت سه سال به زابل تبعيد شد ولي هيجده ماه آخر تبعيد خود را در بافت كرمان سپري كرد.  در سال 1354 مجدداً دستگير و به جرم مبارزات اسلامي و اقدام عليه امنيت كشور به ده سال زندان محكوم شد و تا آبان 1357 در زندان بود.

 آيت‌الله طالقاني پس از آزادي از زندان به مبارزات خود همراه با جريان انقلاب اسلامي شدت بيشتري بخشيده و رهبري راه‌پيمايي تاسوعا و عاشوراي سال 57 را عهده‌دار بود. با تأسيس شوراي انقلاب به فرمان امام خميني (ره) به رياست آن تعيين و در سال 1358 از سوي رهبر كبير انقلاب اسلامي به عنوان امام جمعه تهران منصوب گرديده و در مرداد همان سال اولين نماز جمعه را در دانشگاه تهران اقامه كرد و در 19 شهريور 1358 در اثر سكته قلبي دار فاني را وداع گفته و در جوار رحمت الهي آرام گرفت.

 رحلت ايشان موجي از تأثر و غم را در رهبر كبير انقلاب اسلامي و مردم مسلمان و مبارز كشور ايجاد نمود و امام راحل در پيامي در 19 شهريور 58 فرمودند:

 «عمر طولاني اين عيب را دارد كه هر روز عزيزي را از دست مي‌دهد و به سوگ شخصيتي مي‌نشيند و در غم برادري فرو مي‌رود، مجاهد عظيم‌الشأن و برادر بسيار عزيز حضرت حجت‌الاسلام و المسلمين آقاي طالقاني از بين ما رفت و به ابديت پيوست و به ملاءاعلي با اجداد گرامش محشور شد. براي آن بزرگوار سعادت و راحت و براي ما و امت تأسف و اندوه. آقاي طالقاني يك عمر در جهاد و روشنگري و ارشاد گذراند. او يك شخصيتي بود كه از حبسي به حبس و از رنجي به رنج ديگر در رفت و آمد بود و هيچ گاه در جهاد بزرگ خود سستي و سردي نداشت. من انتظار نداشتم كه بمانم و دوستان عزيز و پر ارج خودم را يكي پس از ديگري از دست بدهم. او براي اسلام به منزلة حضرت ابوذر بود ـ زبان گوياي او چون شمشير مالك اشتر بود. برنده بود و كوبنده.  مرگ او زودرس بود و عمر او با بركت، رحمت خدا بر پدر بزرگوار او كه در رأس پرهيزكاران و به روان خودش كه بازوي تواناي اسلام. من بر امت اسلام و ملت ايران و عائله ارجمند و بازماندگان او اين ضايعه بزرگ را تسليت مي‌دهم رحمت بر او و بر همة مجاهدان راه حق.»

از مرحوم آيت‌الله طالقاني آثار قلمي و با ارزش زير به جاي مانده است.

1-    حاشيه بر تنبيه‌الامه مرحوم آيت‌الله ميرزا محمد حسين نائيني، 2- تفسير پرتوي از قرآن، 6 جلد، 3- تفسير نهج‌البلاغه، 2 جلد، 4- با قرآن در صحنه، 1 جلد، 5- آينده بشريت از نظر مكتب ما، 6- سفرنامه حج، 7- اسلام و مالكيت، 8- جهاد و شهادت، 9- وحدت، 10- آزادي، 11- توحيد، 12- ترجمه جلد اول امام علي (ع).

منبع : كتاب پايگاههاي انقلاب اسلامي به روايت اسناد ساواك – مساجد – كتاب سوم مسجد ارك تهران ،مركز بررسي اسناد تاريخي ، چاپ اول سال 1390