با سیری در زندگی، آرا و افکار سهروردی در می‌یابیم که اهمیت سهروردی تنها در تأسیس حکمت اشراق نیست بلکه علاوه بر دفاع از حیات عقلی و فلسفی تلاش می‎کند به تفکر شرقی و ایرانی بازگشته و از هویت ایرانی دفاع می‎کند.

شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک سهروردی معروف به شیخ اشراق در سال 546 یا به روایتی 549 هجری قمری، در دهکده سهرورد از توابع زنجان به دنیا آمد.

 تحصیلات مقدماتی را در مراغه، نزد به پایان رساند. مراغه همان شهری است که چند سال بعد هلاکوخان مغول در آن به اشاره خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانه‌ای ساخت که شهرت جهانی یافت.

 سهروردی سپس به اصفهان رفت که در آن زمان، مهمترین مرکز علمی در ایران بود و تحصیلات صوری خود را نزد "ظهیر الدین قاری" به اتمام رسانید.

 سهروردی پس از پایان تحصیلات رسمی، به سفر کردن در داخل ایران پرداخت و از بسیاری مشایخ تصوف دیدن کرد و بسیار مجذوب آنان شد. در واقع در همین دوره بود که به راه تصوف اقتاد و دوره های طولانی را به اعتکاف و عبادت و تأمل گذراند.

 سفرهای وی رفته رفته گسترده تر شد و به آناتولی و شامات نیز رسید . در یکی از سفرها از دمشق به حلب رفت و در آنجا با "ملک ظاهر" پسر "صلاح الدین ایوبی" سردار معروف مسلمانان در جنگ های صلیبی ملاقات کرد.

 ملک ظاهر که محبت شدیدی نسبت به صوفیان و دانشمندان داشت، مجذوب این حکیم جوان شد و از وی خواست در دربار وی در حلب ماندگار شود.

 سهروردی که عشق شدیدی نسبت به مناظر آن دیار داشت، این پیشنهاد ملک ظاهر را پذیرفت و در دربار او ماند.

 اما سخن گفتن های بی پرده و بی احتیاط بودن وی در بیان اعتقادات باطنی در برابر همگان و زیرکی، هوشمندی فراوان و نیز استادی وی در فلسفه و تصوف، از عواملی بود که دشمنان فراوانی برای سهروردی فراهم آورد.

 حکمت اشراق

 سهروردی ضمن تحصیل چنین استنباط کرد که موجودات دنیا از نور به وجود آمده و انوار به یکدیگر می‌تابد و آن تابش متقابل را اشراق خواند و به همین جهت لقب شیخ الاشراق را یافت.

 نظریه فلسفی سهروردی این بود که هستی غیر از نور چیزی نیست و هر چه در جهان است و بعد از این به وجود می‌آید نور است. منتها بعضی از نورها رقیق است و برخی غلیظ و برخی انوار ذرات پراکنده دارد و پاره‌ای دیگر دارای ذرات متراکم است.

 نور محض که سهروردی آن را "نور الانوار" نامیده است حقیقت الهی است که روشنی آن به علت شدت نورانیت و فیض، کور کننده است. نور اعلی منبع هر وجود است چرا که جهان در همه درجات واقعیت خود، چیزی جز درجات مختلف نور و ظلمت نیست.

 دسیسه برعلیه سهروردی

 مخالفان سهروردی به بهانه اینکه وی سخنانی برخلاف اصول دین می گوید، از ملک ظاهر خواستند او را به قتل برساند و چون وی از اجابت خواسته آنها خودداری کرد، به صلاح الدین ایوبی شکایت بردند. در نهایت سهروردی در سال 587 هجری قمری زندانی شد و شیخ همان جا از دنیا رفت. وی در هنگام مرگ 38 سال داشت.

 علت دقیق وفات وی معلوم نیست. البته مشهور آن است که سهروردی به دلیل گرسنگی از دنیا رفت.  روایاتی نیز مبنی بر این است که او را به دار آویختند یا خفه کردند.

 پیکر شیخ را روز جمعه آخر ذی الحجه سال 587 هجری قمری از زندان بیرون آوردند.

 آثار و تألیفات سهروردی

 سهروردی با وجود کمی عمر، حدود پنجاه کتاب به فارسی و عربی نوشته که بیشتر آنها به دست ما رسیده است.

 نوشته های وی سبکی جذاب و از لحاظ ادبی ارزش بالایی دارند و آنچه از آثار وی به فارسی است، از شاهکارهای نثر این زبان به شمار می رود که بعدها الگوی نثر نویسی داستانی و فلسفی شده است:

 1- کتاب های صرفا فلسفی وی که به زبان عربی است . تلویحات، المقاومات و مطارحات و معروف ترین کتاب فلسفی وی، حکمت الاشراق از این جمله اند .

 2- رساله های عرفانی وی که به زبان پارسی و برخی به عربی است. از این جمله عقل سرخ، آواز پر جبرئیل، صفیر سیمرغ و لغت موران به پارسی و هیاکل النور و کلمة التصوف به عربی است .

3- ترجمه ها و شروحی که او بر کتب پیشینیان، قرآن و احادیث نوشته است. مانند ترجمه‌ فارسی رسالة الطیر ابن سینا و شرحی بر اشارات و تنبیهات ابن سینا و تفاسیری بر چند سوره قرآن کریم .

 4- دعاها و مناجات نامه هایی که به زبان عربی است و آنها را الواردات و التقدیسات نامیده است . برخی بر این باورند که روش اشراقی را ابن سینا بنیان نهاده و معتقدند ابن سینا در کتاب منطق المشرقین و سه فصل آخر کتاب اشارات و تنبیهات به آن اشاره کرده است.

 اما با تمام این احوال همه دوستداران فلسفه معتقدند اگر ابن سینا بینانگذار فلسفه اشراق باشد یا نباشد، این سهروردی است که حکمت اشراق را به حد اعلا و تکامل رسانده است. سهروردی در این کتاب به نوعی از بحث وجود رسیده که تنها به نیروی عقل و قیاس برهانی اکتفا نمی کند بلکه شیوه استدلالی محض را با سیر و سلوک قلبی همراه می سازد. سهروردی برای تدوین فلسفه خویش منابع متعددی داشت که با گردآوری و تنظیم شگفت انگیز آنها در کنار هم فلسفه نوین خود را پایه گذاری کرد.

منبع : خبرگزاري مهر