به گزارش ایرنا ابن حسام خوسفی، شاعر نامدار شیعی قرن نهم هجری و از چهره‌های برجسته ادبیات آیینی ایران، در خوسف دیده به جهان گشود و با بهره‌گیری از دانش دینی، تاریخی و ادبی خود، بخش مهمی از سروده‌هایش را به مدح و منقبت پیامبر اسلام (ص) و خاندان اهل بیت (ع) اختصاص داد.

او که بیشتر به واسطه منظومه حماسی «خاوران‌نامه» شناخته می‌شود، در قصیده‌سرایی نیز جایگاهی ویژه دارد و از پیشگامان سرودن اشعار مستقل در مدح حضرت فاطمه زهرا (س) به شمار می‌رود.

تقارن هفته فرهنگی خوسف(۲۳ - ۲۹ آبان) با ایام دهه فاطمیه، فرصتی مغتنم برای بازخوانی این میراث ارزشمند ادبی و پیوند دوباره هویت فرهنگی این دیار با معارف اهل بیت (ع) فراهم کرده است؛ فرصتی که می‌توان در پرتو آن، ابعاد کمتر شناخته‌شده شعر فاطمی ابن حسام و جایگاه او در تاریخ ادبیات آیینی فارسی را بررسی کرد.

از همین رو، در گفت‌وگو با دکتر محمدعلی رحیمی، محقق و پژوهشگر ادبیات فارسی در شهرستان خوسف، به واکاوی جلوه‌های شعر فاطمی این شاعر خوسفی، از ولایت‌نامه‌سرایی تا مرثیه‌سرایی برای بانوی دو عالم پرداخته‌ایم.

الگوی متفاوت شعر فاطمی در کلام ابن حسام خوسفی

استاد ادبیات فارسی در دانشگاه بیرجند با اشاره به جایگاه برجسته ابن حسام خوسفی در تاریخ شعر آیینی فارسی گفت: ابن حسام را می‌توان از نخستین شاعرانی دانست که به‌صورت مستقل و در قالب قصایدی مفصل به مدح و تبیین جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) پرداخته و با تأکید بر مقام عصمت آن حضرت، الگویی متفاوت از شعر فاطمی در ادبیات فارسی ارائه کرده است.

محمد علی رحیمی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به جایگاه ابن حسام خوسفی در تاریخ ادبیات فارسی اظهار کرد: ابن حسام از طلایه‌داران شعر شیعی و از سرآمدان شاعران شیعه‌مذهب قرن نهم هجری است البته در کنار او شاعرانی همچون سلیمی تونی، کاشی آملی و کاتبی ترشیزی نیز در این دوره فعالیت داشتند، اما آنچه ابن حسام را از بسیاری از شاعران هم‌عصر و حتی شاعران دوره‌های بعد متمایز می‌کند، تمرکز ویژه او بر مدح و معارف اهل بیت (ع) و اختصاص بخش مهمی از توان ادبی خود به این حوزه است.

وی با اشاره به شرایط فرهنگی و سیاسی عصر ابن حسام افزود: قرن نهم هجری با حکومت تیموریان و حضور شخصیت‌هایی همچون بایسنقر میرزا و شاهرخ میرزا هم‌زمان بود لذا این دوره از نظر فرهنگی و هنری اهمیت فراوانی دارد؛ چراکه حاکمان تیموری، به‌ویژه برخی از شاهزادگان این سلسله، خود اهل هنر و ادبیات بودند و از هنرمندان حمایت می‌کردند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: هرات در آن دوره به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده بود و می‌توان آن را ابرشهری فرهنگی دانست که آثار ارزشمندی در حوزه‌های مختلف ادبی، هنری، خوشنویسی و نگارگری در آن پدید آمد لذا بسیاری از آثار برجای‌مانده از دوره تیموری که امروز زینت‌بخش موزه‌های جهان هستند، حاصل همان فضای فرهنگی است؛ هرچند برخی از جریان‌های هنری این دوره در عصر صفوی به اوج و تکامل بیشتری رسیدند.

رحیمی با بیان اینکه قرن نهم هجری شرایط مذهبی و سیاسی عصر تیموری نیز بر فعالیت شاعران شیعی تأثیرگذار بود، گفت: مذهب رسمی حکومت تیموری اهل سنت بود و شیعیان، به‌ویژه شیعیان دوازده‌امامی، در بسیاری از مقاطع با محدودیت‌ها و نگاه‌های تنگ‌نظرانه مواجه بودند؛ با این حال، فضای فرهنگی آن روزگار در برخی حوزه‌ها امکان بروز و ظهور بیشتری برای جریان‌های فکری و ادبی فراهم می‌کرد.

ابن حسام از نخستین شاعران دارای قصاید مستقل فاطمی است

وی با تأکید بر اهمیت اشعار ابن حسام در حوزه شعر فاطمی بیان کرد: با بررسی تاریخ شعر فارسی می‌توان گفت ابن حسام از نخستین شاعرانی است که به‌صورت مستقل و مفصل به ساحت قدسی حضرت زهرا (س) عرض ارادت کرده است زیرا پیش از او شاعران شیعه‌گرای دیگری نیز وجود داشته‌اند، اما در آثار بسیاری از آنان با قصاید مستقلی که به‌طور کامل به مدح حضرت زهرا اختصاص یافته باشد، مواجه نیستیم.

این پژوهشگر ادبیات فارسی افزود: شاعرانی همچون کسایی مروزی، قوامی رازی و ابن یمین فریومدی در اشعار خود به اهل بیت (ع) توجه داشته‌اند و گاه اشاراتی نیز به حضرت زهرا (س) دیده می‌شود، اما ابن حسام در این زمینه گامی فراتر برداشته و دو قصیده مستقل و کامل، یکی در حدود ۱۰۰ بیت و دیگری نزدیک به ۶۰ بیت، به مدح و بیان جایگاه حضرت صدیقه طاهره اختصاص داده است.

رحیمی با اشاره به اینکه این ویژگی، جایگاه ابن حسام را در تاریخ شعر فاطمی برجسته می‌کند، گفت: اهمیت کار او تنها در تعداد ابیات یا اختصاص قصیده به حضرت زهرا (س) نیست، بلکه باید به محتوای عمیق اعتقادی، استنادهای تاریخی و روایی و شیوه هنرمندانه‌ای توجه کرد که شاعر برای تبیین مقام آن حضرت به کار گرفته است.

«ولایت‌نامه»؛ روایت شاعرانه‌ای برای اثبات جایگاه حضرت زهرا (س)

وی یکی از دو قصیده مهم ابن حسام را ولایت‌نامه دانست و اظهار کرد: ولایت‌نامه‌سرایی در ادبیات فارسی پیشینه‌ای طولانی دارد و به اشعاری گفته می‌شود که شاعر در آنها با نقل یک داستان، حکایت یا واقعه خارق‌العاده، حقانیت و جایگاه معنوی ممدوح خود را اثبات می‌کند لذا ابن حسام در قصیده حدود ۱۰۰ بیتی خود از این قالب برای تبیین مقام حضرت زهرا (س) بهره گرفته است.

این استاد دانشگاه ادامه داد: داستان اصلی این قصیده درباره چادر پشمین حضرت زهرا (س) است که در ادامه روایت، به بازار برده و به فردی یهودی فروخته می‌شود؛ آن فرد با شناختن چادر و آگاهی از تعلق آن به دختر پیامبر اسلام (ص)، به حقیقت ماجرا پی می‌برد و در ادامه، خود و بنا بر روایت نقل‌شده در شعر، شمار زیادی از افراد قوم و طایفه‌اش به اسلام گرایش پیدا می‌کنند.

رحیمی افزود: ابن حسام از این داستان برای بیان جایگاه والای حضرت زهرا (س) و اثبات مقام معنوی و عصمت ایشان استفاده می‌کند لذا نکته مهم این است که شاعر تنها به بیان فضایل و مناقب بسنده نمی‌کند، بلکه می‌کوشد با بهره‌گیری از یک روایت داستانی، مخاطب را به پذیرش حقیقتی اعتقادی برساند.

وی با اشاره به اینکه ابن حسام در ابتدای روایت، به منبع نقل داستان نیز اشاره می‌کند، گفت: او می‌خواهد نشان دهد که این حکایت را از خود نساخته و برای آن مستندی در اختیار دارد لذا در بخشی از قصیده می‌گوید: «ای که نداری خبر از شرف و قدر او/ یک ورق از فضل او فهم کن و گوش دار/ بر ورقی یافتم از خط بابای خویش/ راست چو بر برگ گل ریخته مشک تتار».

این استاد ادبیات افزود: شاعر تصریح می‌کند که داستان را در نوشته‌ای به خط پدرش یافته است؛ نوشته‌ای که با تشبیهی زیبا به برگی از گل آراسته به مشک تتار مانند شده است؛ این ابیات علاوه بر ارزش ادبی، نشان‌دهنده توجه ابن حسام به نقل مستند روایت و اهمیت میراث علمی و مکتوب خانواده اوست.

تأکید بر عصمت؛ محور اصلی مدایح فاطمی ابن حسام

رحیمی با بیان اینکه مهم‌ترین ویژگی محتوایی اشعار فاطمی ابن حسام تأکید بر مقام عصمت حضرت زهرا (س) است، اظهار کرد: شاعر صرفاً به این موضوع نمی‌پردازد که حضرت زهرا دختر پیامبر اسلام (ص) هستند؛ چراکه این نسبت تاریخی محل اختلاف نیست بلکه مسئله اصلی از نگاه او تبیین جایگاه ویژه معنوی و مقام عصمت آن حضرت است؛ موضوعی که در منظومه اعتقادی شیعه اهمیت بنیادین دارد.

وی ادامه داد: ابن حسام در جای‌جای مدایح فاطمی خود به این مسئله بازمی‌گردد و تلاش می‌کند با زبان شعر، پاکی و طهارت ذاتی حضرت زهرا (س) را تبیین کند لذا در بخشی از قصیده خطاب به آن حضرت می‌گوید: «ای به طهارت بتول، لاله باغ رسول/ کوکب تو بی‌افول، عصمت تو بی‌عوار».

این پژوهشگر ادبیات فارسی افزود: شاعر حتی در روایت چادر حضرت زهرا (س) نیز از تعبیر «چادر عصمت» استفاده می‌کند و می‌گوید: «چادر عصمت برند تا که طعامی خرند/ از سه درم بیش و کم کس نبود خواستار» این تعبیر نشان می‌دهد که مفهوم عصمت برای ابن حسام صرفاً یک موضوع اعتقادی در حاشیه شعر نیست، بلکه محور اصلی نگاه او به شخصیت حضرت زهرا (س) است.

رحیمی با اشاره به ابیات دیگری از این قصیده گفت: شاعر در جای دیگری نیز مقام عصمت حضرت را به زیباترین شکل بیان می‌کند: «ای که به عصمت تویی مطلع انوار قدس/ از زلل و معصیت دامن تو بی‌غبار».

وی افزود: در این بیت، ابن حسام حضرت زهرا (س) را مطلع انوار قدسی معرفی می‌کند و در ادامه با تعبیر «دامن تو بی‌غبار» بر پاکی و مصونیت ایشان از لغزش و گناه تأکید دارد لذا این بیان، عصمت را نه صرفاً یک فضیلت اخلاقی، بلکه حقیقتی ریشه‌دار در شخصیت معنوی حضرت معرفی می‌کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به شیوه بیان ابن حسام در موضوعات اختلافی میان مذاهب اسلامی اظهار کرد: ابن حسام بدون تردید از شاعران شیعه‌مذهب است و در اشعارش نیز این اعتقاد به‌روشنی دیده می‌شود، اما در عین حال تمایلی به دامن زدن به اختلافات فرقه‌ای ندارد لذا او تلاش می‌کند با تکیه بر مشترکات و حقایق قابل پذیرش، مخاطب را به شناخت جایگاه اهل بیت (ع) نزدیک کند.

رحیمی افزود: رویکرد ابن حسام در شعر فاطمی بیشتر بر افزایش محبت دوستداران اهل بیت (ع) و کاستن از شدت مخالفت و دشمنی مخالفان استوار است لذا او به‌جای آنکه تمام ظرفیت شعر خود را صرف طرح مباحث اختلافی کند، تلاش می‌کند با بیان فضایل حضرت زهرا (س) و ارائه استدلال‌های تاریخی و روایی، حقانیت جایگاه ایشان را نشان دهد.

وی ادامه داد: برای نمونه، هنگامی که ابن حسام از مظلومیت حضرت زهرا (س) سخن می‌گوید، به موضوعاتی همچون شهادت امام حسن مجتبی (ع) بر اثر مسمومیت و شهادت امام حسین (ع) در واقعه کربلا توجه می‌کند؛ موضوعاتی که در منظومه اعتقادی او جلوه‌ای از مظلومیت خاندان پیامبر (ص) هستند.

این پژوهشگر ادبیات فارسی با اشاره به روایت حضور حضرت زهرا (س) در صحرای محشر گفت: ابن حسام در یکی از اشعار خود، صحنه دادخواهی حضرت زهرا (س) در قیامت را با زبانی تأثیرگذار ترسیم می‌کند و به‌جای ورود به مجادلات فرقه‌ای، مظلومیت خاندان پیامبر را در قالب نشانه‌هایی از رنج و مصیبت امام حسن (ع) و امام حسین (ع) به تصویر می‌کشد.

وی افزود: در این شعر، حضرت زهرا (س) در حالی وارد صحرای قیامت می‌شوند که نشانه‌های مصیبت فرزندانشان همراه ایشان است؛ جامه‌ای که یادآور زهر داده‌شده به امام حسن (ع) و پارچه‌ای آغشته به خون امام حسین (ع) لذا این تصویرسازی، مظلومیت حضرت را در پیوند با مصائب خاندان اهل بیت (ع) نشان می‌دهد.

تمام توان ادبی ابن حسام در خدمت مدح اهل بیت (ع) بود

رحیمی با اشاره به تفاوت ابن حسام با بسیاری از شاعران مدیحه‌سرای تاریخ ادبیات فارسی بیان کرد: شاعران بزرگی در طول تاریخ برای اهل بیت (ع) شعر سروده‌اند و آثار برخی از آنان همچنان در فرهنگ و آیین‌های مذهبی جایگاه ویژه‌ای دارد، اما تفاوت عمده ابن حسام در این است که بخش اصلی توان هنری و ادبی خود را صرف محبتی کرده که آن را عطیه‌ای الهی می‌داند.

وی ادامه داد: ابن حسام در بیتی، محبت اهل بیت (ع) را عطایی الهی معرفی می‌کند و معتقد است این محبت به هر کسی بخشیده نمی‌شود لذا در نگاه او، سرودن شعر برای خاندان پیامبر (ص) تنها یک فعالیت ادبی نیست، بلکه موهبتی است که از جانب خداوند به شاعر عطا شده است.

این استاد دانشگاه افزود: البته ابن حسام در دوره زندگی خود به اقتضای شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، گاه برای برخی حاکمان و امیران زمان نیز شعر سروده است، اما خودش از این کار رضایت چندانی نداشته و در اشعارش نوعی پشیمانی از مدح غیر اهل بیت (ع) دیده می‌شود.

رحیمی با اشاره به یکی از قصاید ابن حسام در مدح امیرالمؤمنین علی (ع) گفت: شاعر در این قصیده از اینکه به‌دلیل سختی روزگار و مشکلات معیشتی ناچار شده برای دیگران شعر بسراید، ابراز شرمندگی می‌کند و خطاب به حضرت علی (ع) می‌گوید: «کردم به مدح غیر تو چندین ورق سیاه / در حیرت و خجالتم از روز اطلاع».

وی افزود: تعبیر «ورق سیاه کردن» در اینجا بسیار معنادار است؛ گویی شاعر مدح دیگران را به سیاه کردن نامه اعمال خود تشبیه می‌کند و از اینکه روزی در پیشگاه امیرالمؤمنین (ع) با این کار روبه‌رو شود، احساس شرمندگی دارد لذا چنین نگاهی نشان می‌دهد که مدح اهل بیت (ع) برای ابن حسام صرفاً یک انتخاب ادبی نبوده، بلکه با تمام وجود به آن باور داشته است.

مرثیه فاطمی ابن حسام؛ پیوند عاطفه، تصویرسازی و روایت تاریخی

این استاد ادبیات دانشگاه بیرجند با اشاره به دیگر جلوه‌های شعر فاطمی ابن حسام گفت: اهمیت آثار او تنها به قصاید مدحی و ولایت‌نامه محدود نمی‌شود، بلکه در حوزه مرثیه نیز اشعار قابل توجهی دارد لذا در یکی از قصاید مرثیه خود، هنگامی که به مصیبت حضرت زهرا (س) می‌رسد، با زبانی سرشار از اندوه و تصویرسازی‌های شاعرانه، فضایی تأثیرگذار خلق می‌کند.

رحیمی افزود: در بخشی از این قصیده، ابن حسام با استفاده از عناصر طبیعت و آسمان، شدت اندوه خود را به تصویر می‌کشد و می‌گوید: «گر به نسبت ابر نیسان همچو من بگریستی/ چشم پروین بر صاحب قطره‌زن بگریستی».

وی ادامه داد: شاعر در ادامه با اشاره به کوتاهی عمر حضرت زهرا (س) و جایگاه ایشان در خاندان پیامبر (ص) می‌گوید: «بر نهال نوبر بستان آل مصطفی/ سرو را گردیده بودی بر چمن بگریستی».

این پژوهشگر ادبیات فارسی با اشاره به یکی دیگر از تصاویر زیبای این قصیده بیان کرد: ابن حسام در ابیات مربوط به تشییع و خاکسپاری شبانه حضرت زهرا (س)، از ستارگان بنات‌النعش بهره می‌گیرد و با یک تصویر غیرمستقیم، به شبانه بودن تشییع پیکر حضرت اشاره می‌کند لذا او بدون آنکه به‌صورت مستقیم و با صراحت از این واقعه سخن بگوید، با استفاده از ظرفیت نمادین ستارگان، مخاطب را به یاد آن شب اندوهبار می‌اندازد.

رحیمی افزود: این شیوه بیان از ظرافت‌های شعر ابن حسام است؛ شاعر به‌جای آنکه صرفاً گزارشی از یک واقعه تاریخی ارائه دهد، با استفاده از عناصر طبیعی و آسمانی، تصویری ادبی و عاطفی می‌سازد که تأثیر آن بر مخاطب بیشتر است.

شعر فاطمی فارسی نیازمند آثار استوار و عمیق است

وی با اشاره به جایگاه شعر فاطمی در ادبیات فارسی اظهار کرد: با وجود پیشینه ارزشمند شعر آیینی در زبان فارسی، شعر فاطمی هنوز به جایگاه درخور خود نرسیده است؛ حتی اگر ادبیات فارسی را با ادبیات عربی در این حوزه مقایسه کنیم، می‌بینیم که شعر فاطمی در زبان عربی از سابقه و گستردگی بیشتری برخوردار بوده و آثار متنوع‌تری در این زمینه پدید آمده است.

این استاد دانشگاه ادامه داد: در زبان فارسی نیز از قرن نهم به بعد و به‌ویژه در دوره صفویه، آثار ارزشمندی در مدح و مرثیه حضرت زهرا (س) سروده شده است، اما همچنان به آثار عمیق، مستند و استخوان‌داری از جنس کار ابن حسام نیاز داریم.

رحیمی با تأکید بر ضرورت بازخوانی آثار شاعران پیشگام شعر آیینی گفت: بازخوانی سروده‌های ولایی گذشتگان از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست اینکه می‌تواند بر نگاه شاعران معاصر تأثیر بگذارد و آنان را از محدود کردن شعر آیینی به مرثیه‌سرایی صرف و تلاش برای برانگیختن احساسات مخاطب فراتر ببرد.

وی افزود: ما اجازه نداریم شخصیت و جایگاه حضرات معصومین (ع) را صرفاً در مرثیه و سوگواری خلاصه کنیم زیرا مرثیه جایگاه ارزشمند خود را دارد، اما باید با حماسه، معرفت و تبیین ابعاد شخصیتی و اعتقادی معصومان همراه باشد؛ حتی هنگامی که از مظلومیت حضرت زهرا (س) سخن می‌گوییم، باید این مظلومیت را در کنار جایگاه علمی، معنوی و مقام عصمت آن حضرت بازنمایی کنیم؛ همان کاری که ابن حسام در آثار خود انجام داده است.

این پژوهشگر ادبیات فارسی دومین ضرورت بازخوانی آثار ابن حسام را پاسخ‌گویی به پرسش‌های نسل جدید دانست و گفت: نسل امروز، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، در حوزه معارف دینی و تاریخ اسلام با پرسش‌های فراوانی مواجه است لذا پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها صرفاً با بیان مطالب علمی و تاریخی امکان‌پذیر نیست و هنر و ادبیات نیز باید در این مسیر نقش‌آفرینی کنند.

رحیمی افزود: مخاطب امروز، به‌ویژه نسل جوان، به دنبال زیبایی و اقناع است از همین رو ما علاوه بر پاسخ‌های مستند تاریخی و علمی، به زبان هنری و بیان ادبی زیبا نیاز داریم تا بتوانیم مفاهیم اعتقادی را به شکلی اثرگذار منتقل کنیم از آنجایی که ابن حسام نمونه‌ای موفق از این شیوه است؛ او با تکیه بر دانش تاریخی، حدیثی و تفسیری خود و بهره‌گیری از ظرفیت‌های ادبی، تلاش می‌کند مخاطب را با حقیقتی اعتقادی همراه سازد.

وی تأکید کرد: اگر بتوانیم حقیقت را به زبان زیبا و متناسب با نیاز مخاطب امروز بیان کنیم، قطعاً در انتقال معارف دینی موفق‌تر خواهیم بود لذا شعر فاطمی نیز باید از همین ظرفیت برخوردار باشد و در کنار عاطفه و احساس، معرفت و استدلال را به مخاطب منتقل کند.

امید به رفع مهجوریت تاریخی ابن حسام خوسفی

رحیمی با اشاره به مهجوریت تاریخی ابن حسام خوسفی اظهار کرد: آثار ابن حسام در عرصه شعر آیینی با وجود ارزش ادبی و محتوایی، هنوز آن‌گونه که شایسته است شناخته نشده است البته در چند دهه اخیر، به‌ویژه پس از انتشار دیوان او در سال ۱۳۶۶، توجه استادان و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی به آثارش افزایش یافته و این اتفاق مبارکی بوده است، اما همچنان ظرفیت‌های فراوانی در دیوان او وجود دارد که نیازمند پژوهش و معرفی بیشتر است.

وی افزود: یکی از دلایل مهجوریت ابن حسام را می‌توان دوری او از دستگاه سیاسی و دربار زمان دانست زیرا او به دلیل باورها و اعتقادات خود، برخلاف بسیاری از شاعران هم‌عصرش، زندگی و فعالیت ادبی خود را بر مدار مدح حاکمان قرار نداد و همین مسئله در شناخته نشدن گسترده آثارش در روزگار خود و دوره‌های بعد تأثیر داشته است.

این استاد دانشگاه با ابراز امیدواری نسبت به معرفی بیشتر این شاعر خوسفی گفت: معتقدم ابن حسام روزی جایگاه واقعی خود را در صدر مطالعات و جریان‌های ادبیات آیینی ایران پیدا خواهد کرد، اما تحقق این هدف نیازمند پژوهش‌های دقیق، معرفی درست آثار و ارائه روایتی مستند و متناسب با ظرفیت‌های ادبی و اعتقادی اوست.

رحیمی با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به شعر فاطمی ابن حسام یادآور شد: ما امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی چنین آثاری نیاز داریم؛ آثاری که در آنها محبت اهل بیت (ع) با معرفت، استدلال، حماسه و زیبایی ادبی همراه شده است زیرا ابن حسام خوسفی از جمله شاعرانی است که می‌تواند برای شعر آیینی معاصر الگو باشد و بازشناسی میراث او، گامی مهم در اعتلای شعر فاطمی در زبان فارسی به شمار می‌رود.