رهی معیری، شاعری است که با پیوند میان سادگی زبان سعدی و ظرافت سبک هندی، توانسته است گسستگیِ رایج در غزل‌های کلاسیک را در هم بشکند. در این گفت‌وگو با قربان ولیئی به بررسی ویژگی‌های متمایز اشعار او می‌پردازیم؛ از غلبه‌ی «وحدت عاطفی» بر ابیات که برخاسته از تجربه‌های زیسته‌ی اوست، تا نقش تعیین‌کننده «غنای موسیقایی» و سادگی بیان که آثار او را به گزینه‌ای بی‌بدیل برای موسیقی و اجرا تبدیل کرده است.

خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): بیست‌ و چهار آبان، روزی است که در آن، صدای غزل‌های پرطراوت و ترانه‌های ماندگار محمدحسن معیری، با تخلص «رهی»، از میان غبار زمان گذشت و در سکوت جاودانه شد. امروز، در پنج‌وهشمین سالمرگ این شاعر بزرگ که از دودمان معیرالممالک برخاسته بود، بازمی‌گردیم تا به میراث ادبی که از خود بر جای گذاشته است، بنگریم.

رهی معیری، شاعری بود که میان شکوهِ غزل کلاسیک و ظرافتِ ترانه‌ی معاصر، پلی استوار زد. او که در نگارش مجموعه‌ی «سایه عمر» وسواس و دقتی مثال‌زدنی داشت تا تنها آنچه را «ماندنی» می‌دانست دست‌چین کند، با زبانِ شسته و روانِ سعدی پیوند خورد؛ چنان که گویی طراوت و سادگیِ غزل‌های استاد، در کلام او جان دوباره یافته است. از «شد خزان» گرفته تا «مرغ حق»، اشعار او همواره میان عشق، عرفان و اندیشه‌های لطیف، نوسان کرده‌اند.

اما برای درک عمیق‌تر این کارنامه‌ی درخشان، نیاز به نگاهی تخصصی و صاحب‌نظرانه است. به همین سبب، به سراغ قربان ولیئی رفته‌ایم؛ دانشیار متخصص در زبان و ادبیات فارسی که خود، از نگاه منتقدان، شاعری است که از دلِ «سبک و سلوک» و تجربه‌ی زیسته‌ی خویش، شعری متمایز و رهایی از تکلف پدید آورده است.

در این مصاحبه، با تکیه بر دانش ولیئی، به بررسی جایگاه رهی در میان غزل‌سرایان معاصر و واکاوی سبکِ وی می‌پردازیم؛ جایی که در آن، تاریخِ ادبیات با تجربه و نگاهِ پژوهشگرانه گره می‌خورد.

با توجه به اینکه در تحلیل‌های ادبی از رهی به عنوان شاعری یاد می‌شود که میان «سادگی و روانیِ زبان سعدی» و «دقت و ظرافتِ شیوه اصفهانی» پیوند برقرار کرده است، به نظر شما این تعادل میان سادگیِ ظاهری و پیچیدگیِ باطنی، چگونه به آثار او قدرت ماندگاری بخشیده است؟

گستره‌ی زمانیِ مخاطب‌مداریِ یک اثر را باید بسیار وسیع‌تر در نظر گرفت. شاید هنوز برای قضاوت درباره ماندگاری کلیت آثار رهی معیری زود باشد، اما در مورد برخی از آثار او، به‌ویژه اشعاری که با موسیقی پیوند خورده‌اند، می‌توان با اطمینان سخن گفت که مسلماً ماندگاری بیشتری دارند؛ چرا که در اینجا دو هنر، یعنی شعر و موسیقی، در کنار هم خودنمایی می‌کنند.

نکته‌ی برجسته در آثار او، توانایی معیری در ایجاد پیوند میان سادگی زبان سعدی و دقت و ظرافت سبک اصفهانی (یا همان سبک هندی) است. به‌طور کلی، اشعار موفقِ دوران ما، صرفاً محصول یک سبک یا نگرش ادبی خاص نیستند، بلکه معمولاً حاصلِ تلفیقی از سبک‌ها می‌باشند. رهی معیری از جمله شاعرانی بود که هم ظرافت‌های سبک هندی، مضمون‌پردازی‌ها و شگردهای آن را در شعر خود داشت و هم از زبانی ساده و روان بهره می‌برد.

فراتر از این، یکی از ویژگی‌های متمایز او در برابر اکثر غزل‌های سبک هندی، نبودِ گسستگی در ابیات است. در حالی که در بیشتر غزل‌های آن سبک، محور عمودی یا وحدت موضوعی دیده نمی‌شود، در غزل‌های رهی معیری شاهد ارتباط وثیق و وحدت عمودی هستیم. این ویژگی را باید محصولِ «عاطفه‌محور بودن» شعر او دانست؛ گویی وحدت عاطفی بر غزل‌های او حاکم است که خود ناشی از تجربه‌های وجودی و گزارشی از شیوه زیست اوست که با جان و روحش پیوند خورده است.

جمع میان سه عنصر اصلی (عشق، مذهب و کلام) در قالب غزل، از دشوارترین کارها در شعر فارسی است؛ رهی چگونه توانست بدون آنکه به شعر او رنگ‌وبوی وعظ و اندرز غلبه کند، مفاهیم مذهبی و عرفانی را در عین لطافت، در تار و پود غزل‌های عاشقانه خود بنشاند؟

این پیوند میان سه عنصرِ ذکر شده (عشق، مفاهیم دینی و کلام، و زبان)، پیشینه‌ای دیرین دارد؛ به‌ویژه در غزل‌های مولوی، سعدی و عطار. اما آنچه این نوع شعر را از نمونه‌هایی همچون اشعار ناصر خسرو متمایز می‌کند، این است که شاعر اساساً قصدِ وضعِ اندرز و پند را نداشته است.

اگر انگیزه‌های شعری شاعران را بررسی کنیم، خواهیم دید که برخی از آن‌ها، مانند ناصر خسرو، اساساً با هدفِ نصیحت و اندرز و در قالب نوعی ادبیات تعلیمی و اخلاقی شعر می‌گفتند؛ اما شاعری مانند رهی، از چنین دغدغه‌ای برخوردار نبود. شعر او بازتابی از جوانب و ساحت‌های مختلف روح او در بافتی لیریک، تغزلی، احساسی یا عاشقانه است و از آنجا که خودِ او چنین دغدغه‌هایی داشته، به‌طور طبیعی در شعرش نیز بازتاب یافته است.

در واقع، برای تبیین این گونه شعرها، می‌توان از عبارت «صدق عاطفی» استفاده کرد؛ یعنی آنچه شاعر می‌گوید، واقعاً در عاطفه و درون او حضور و وجود داشته است و از همین رو، بر شعر او نیز غلبه می‌کند.

از نظر شما، چه ویژگی ساختاری یا آهنگینی در غزل‌های رهی وجود دارد که باعث شده این آثار فراتر از کتاب‌های ادبی، به شکلی بی‌واسطه با موسیقی ایرانی (مانند تصنیف‌ها) گره بخورند و در گوش و زبان مردم ماندگار شوند؟

اساساً آن دسته از اشعاری می‌توانند خوانده شوند و با موسیقی عجین گردند که نخست از «سادگی» برخوردار باشند؛ به این معنا که دریافت مفهوم آن‌ها نیازمند کوشش و تلاش چندانی نباشد، و رهی معیری از این ویژگی بهره می‌برد.

ویژگی دوم، «موسیقایی بودن» شعر است. موسیقی در شعر، تنها شامل حداقل‌های یک شعر کلاسیک یعنی وزن و قافیه نیست، بلکه «خوش‌آهنگی» و «غنای موسیقایی» مقوله‌ی دیگری است که همه شاعران از آن برخوردار نیستند. این ویژگی را به‌وضوح در اشعار سعدی نیز می‌بینیم؛ یعنی موسیقی صرفاً در وزن، ردیف و قافیه خلاصه نمی‌شود، بلکه بسیار فراتر از این‌هاست و خودِ شعر، شعر را موسیقایی می‌کند.

این غنای موسیقایی، از تمام توانمندی‌های زبان برای تولید موسیقی بهره می‌برد؛ از جمله واج‌آرایی‌ها، تناسب حروف و بسیاری از شگردهای دیگر که به شعر، موسیقی می‌بخشند. طبیعتاً به همین دلیل است که اهل موسیقی به سراغ چنین اشعاری می‌روند و آن‌ها را اجرا می‌کنند.

اگر بخواهید جایگاه رهی معیری را در تاریخ ادبیات فارسی مشخص کنید، آیا او را صرفاً یک غزل‌سرای کلاسیک معاصر می‌بینید یا می‌توان او را پلی میان سنت‌های کهن و نیازهای بیانیِ زبانِ شعرِ معاصر دانست؟

در یک داوری کلی، غزل‌های رهی معیری در زمره‌ی شعر کلاسیک قرار می‌گیرند. اگر بخواهیم تقسیم‌بندی کنیم که شعری بین حالت «کلاسیک» و «نو» قرار بگیرد، شاعرانی چون امیری فیروزکوهی، بسیاری از غزل‌های شهریار و همچنین غزل‌های رهی معیری، نمونه‌های شعر کلاسیک هستند؛ به این معنا که آن‌ها هنوز با بافتِ امروزین در زبان، بیان و نوع نگرش و دیدگاه پیوند نیافته‌اند؛ به‌ویژه در پیوند با پیشنهادهای مهم نیما یوشیج مبنی بر «فردی‌سازی» و تجلیِ تجربه‌های ویژه فرد در شعر.

بنابراین، در یک داوری کلی، می‌توان رهی معیری را جزو شاعران کلاسیک دانست. در مقابل، شاعرانی همچون هوشنگ ابتهاج، میان این دو جریان قرار می‌گیرند و به‌نوعی پلی میان شعر کلاسیک و شعر نئوکلاسیک (یا همان غزل نو) هستند؛ هرچند من خود عنوان «غزلِ ترکیبی» را به «غزل نو» یا «نو کلاسیک» ترجیح می‌دهم که دلایل آن را در اینجا نمی‌گویم. با این حال، شاعرانی چون حسین منزوی، سیمین بهبهانی، منوچهر نیستانی و دیگران را می‌توان در بخش غزل نو یا نئوکلاسیک دسته‌بندی کرد.

در این میان، رهی معیری مسلماً از کسانی است که در جایگاه شعر کلاسیک، با گرایش‌های سبک هندی (اصفهانی) قرار می‌گیرند.