میراث آریا: تعزیه در حالی به نام ایران در یونسکو ثبت جهانی شده که ۴۹۱ عنصر در آیین‌های مرتبط با ماه‌های محرم و صفر نیز در فهرست ملی میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

برخی از عناصر، شامل گستره جغرافیایی و اجتماعی بیشتر هستند اما این به معنای اهمیت بیشتر و اولویت بالاتر نیست. اگر هدف، شناسایی عناصر دارای گستره فرهنگی و اجتماعی بیشتر باشد، می‌توان به برخی سنت‌های برجسته مرتبط با این ایام مانند تعزیه، سنت نذری، اطعام و انواع مراسم سینه‌زنی اشاره کرد. هر یک از این عناصر در جوامع مختلف دارای کارکردها، معانی و شیوه‌های انتقال ویژه خود هستند.

در رویکرد یونسکو، معیار اصلی اهمیت یک عنصر، نقش آن در ایجاد حس هویت و تداوم فرهنگی، مشارکت فعال جامعه در پاسداری از آن و انتقال آن به نسل‌های آینده است. به همین دلیل، عناصر مرتبط با محرم و صفر بیش از آنکه مجموعه‌ای از آیین‌های جداگانه باشند، یک منظومه فرهنگی زنده را شکل می‌دهند که در ابعاد اجتماعی، هنری، معنوی و هویتی برای جوامع مختلف اهمیت دارند.

«تعزیه» زمانی در ایران جایگاه ویژه‌ای داشته، اما دوران طلایی آن، سال‌هاست که گذشته و با وجود این‌که یکی از میراث‌های جهانی ایران است، اما کم‌تر سالن نمایشی پیدا می‌شود که در طول سال این هنر نمایشی را روی صحنه داشته باشد و باید در جشنواره‌های خاص آیینی و یا در روزهای خاص سال مانند روزهای محرم شاهد اجرای تعزیه در خیابان‌ها و سالن‌های نمایشی باشیم.   

هنری تاریخی که در دوره صفویه به اوج خود رسید

اگر چه تعزیه خوانی هنری آیین و قدیمی در ایران به حساب می آید اما به نظر می‌رسد که از دوره صفویه تعزیه اجرا میشده زیرا جهانگردانی که در این عصر به ایران سفر کرده‌اند از تجربیاتشان می‌نویسند. مثلا تاورنیه اشاره کرده که در میدان نقش جهان اصفهان نمایش تعزیه را اجرا می‌کردند. بهرام بیضایی هم می‌نویسد: « تعزیه در آخرین نیم قرن دورۀ صفویه، تحول نهایی خود را پیمود و به آن شکلی درآمد که امروز رایج است» بنابراین می‌توانیم دوره صفویه را به قطع تاریخ شروع تعزیه به شکل امروزی و نمایشی آن بدانیم؛ صورتی که قواعد و قوانین مشخص دارد.

 گفته شده که تعزیه در دوره قاجار روند تحولی و شتابزده‌ای را طی می‌کند. فتحعلی‌شاه (پادشاه دوم سلسله قاجار) که به تعزیه علاقمند بود مشوق آن بود. دوره ناصرالدین شاه این علاقه بیشتر می‌شود و تعزیه در ایران توسعه و شکوه پیدا می‌کند. ناصرالدین شاه به اندازه‌ای به تعزیه علاقمند بود که شخصا برای دیدن این هنر، به تکیه‌ها و حسینیه‌ها می‌رفت حتّی اگر در ییلاق و بیرون از تهران بود!

بعد از مدتّی که ناصرالدین شاه دید تکیه حاج میرزا آقاسی گنجایش کافی برای مردم ندارد و برای تعزیه کافی نیست، دستور ساخت تکیه دولت را داد. نخستین تعزیه تکیه دولت در بهمن‌ماه سال ۱۲۵۲ شمسی برگزار شد و به جز وقفه دوساله که داشت، تا مرگ ناصرالدین شاه هر سال تعزیه در آن برقرار بود. بعدها تکیه‌های دیگری هم در تهران ساخته شد.

اجزای تعزیه و اجراکنندگان این هنر چه کسانی هستند؟

تعزیـه‌خوان‌ها مانند روضه‌خوانان واقعه‌گو، از فراز سکوی تکیه که مثل منبر مسجد است، تاریخ قدسی وقایع مذهبی و چگونگی مصائب اهل بیت پیامبر (ص) را با کمک کلمات و حرکات برای مردم روایت می‌کنند. وظیفه تعزیه‌خوان نقل تاریخ مذهبی و واقعه کربلا به زبان شعر و به شیوۀ نقالی و همراه با حرکات سنجیده نمایشی است. مردم آنچه را که از مصائب امام حسین (ع) و خاندانش در پای منبر روضه‌خوان شنیده‌اند، با چشم خود در پای سکوی تعزیه‌خوانی می‌بینند و در ذهن مجسم می‌کنند.

به جای واژه بازیگر، در تعزیه از عنوان «شبیه» استفاده می‌شود. تعزیه‌خوانان از حیث آن «شبیه» که در مجالس گوناگون در می‌آورند، به چند گروه تقسیم می‌شوند: عمده‌ترین تعزیه‌خوانان که شبیه‌های اصلی را در تعزیه‌های واقعه درمی‌آورند، «مؤالف‌خوان» یا «موافق‌خوان» و «مخالف‌خوان» یا «اشقیاخوان» خوانده می‌شوند. منظور از موافق خوان، نقش‌هایی است که در سپاه امامان و نیروهای خیر هستند و اشقیاخوان، نقش‌هایی که نقش دشمن را بازی می‌کنند هستند. شبیه‌های دیگر به دو دسته تقسیم می‌شوند: «میانه‌حال‌خوان»، و تعزیه‌خوان‌هایی که شبیه حیوانات‌اند؛ این شبیه‌ها در تعزیه‌ها از اهمیت و اعتبار کمتری برخوردارند. نقش زن‌ها هم مردان بازی می‌کردند و برای اینکه به واقعیت شبیه‌تر به نظر برسد، از جوانان لاغر اندام با صدای زیر برای نقش زنان استفاده می‌کردند.

امّا لازم بود که تعزیه‌خوان ویژگی‌هایی داشته باشد. شعردانی، درست‌خوانی و بیان صحیح اشعار، داشتن چند دانگ صدای خوش، آگاهی از موسیقی و شناخت کم‌وبیش دستگاه‌ها، مقام‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی، نکته‌پردازی و بداهه‌گویی، تیزهوشی و موقع‌شناسی، از عمده‌ترین ویژگی‌های یک شبیه‌خوان برجسته و خوب بوده است. چنین تعزیه‌خوانی تاثیر عمیق‌تری می‌توانست روی شنونده‌ها بگذارد. تعزیه‌گردانان معمولاً نقش شخصیت‌های گروه موافق‌خوان، به‌ویژه امام‌خوان و شهادت‌خوان را از میان اشخاصی انتخاب می‌کردند که در میان مردم به دینداری و تقوا و خوش‌نامی و اخلاق نیک معروف باشند و شمایل آنها با آنچه اجرا می‌کنند کم و بیش متناسب باشد.

آداب و قوانین تعزیه‌خوانی

تعزیه‌خوانی هم مثل هر هنر دیگری برای خودش قواعد و قوانینی دارد که آن را از سایر صورت‌های نمایشی جدا می‌کند. از نحوه اجرا و مضمون گرفته تا مکان نمایش و صحنه و پوشاک بازیگران باید از قوانین آن پیروی کند.

معمولا تعزیه‌خوانی روی سکو یا صفه مسان صحن تکیه، روی بام مسطّح و برجسته آب انبار حسینیه، روی تختگاهی ساخته شده با الوار و تیرچوبی روی حوض سراها، کاروانسراها و خانه‌ها یا صحن امامزاده و فضاهای عمومی برگزار می‌شد. بنابراین معمولا در فضای باز اجرا میشد و اگر ماه محرم و صفر در فصلی مثل زمستان یا تابستان میفتاد که نشستن در هوای باز آزاردهنده است، چادری روی محل تعزیه میزدند تا مردم از گرما و سرما در امان باشند؛ چادرهایی که از جنس کشمیر و پارچه‌های گرانقیمت بود. این چادرها را با پوست حیوانات که رویشان زره‌ها، خنجرها، سپرها و انواع اسلحه آویزان می‌کردند، تزیین می‌کردند.

نمادها و نشانه‌ها در تعزیه پرکاربرد بود. سعی می‌کردند در اجرایشان از نمادها برای بیان مفاهیم مبسوط‌تر و عمیق‌تر استفاده کنند یا با انجام کارهایی، مفاهیمی را تداعی می‌کردند که مخاطب راحت‌تر تصویرسازی کند؛ به عنوان مثال از تشت آب و چند شاخۀ گیاه، شط فرات و نخلستان را یادآور می‌کردند؛ چند بار دور زدن گرداگرد صحنه، منظور پیمودن راه و فاصله دراز و سفر طولانی بود؛ آرام یا به‌تاخت رفتن با اسب یا پیاده، نشانه رفتن از جایی به جایی دیگر بود و با چرخ زدن به دور خود، تغییر جا و محل را به بینندگان القا می‌کردند.

 از فرم تا رنگ لباس‌ها در تعزیه‌های اصیل، معنا داشتند؛ لباس و چکمه قرمز و آستین‌های بالازده و خون‌آلود معرّف شمر، یا یکی از قاتلان و دشمنان امامان (ع)؛ جامه ترمه و عمامه‌ای از پارچه قیمتی، معرّف خلفا و حکام غاصب؛ و جامۀ بلند سبزرنگ، معرف امامان (ع) بود. پوشیدن پیراهن سفیدرنگ و زره و کلاه‌خود بر روی جامه سبز، هنگام نبرد در صحنه جنگ را نشان می‌داد و پیراهن مشکی و پوشاندن صورت به طوری که فقط چشمان از آن بیرون باشد، معرف زنان تعزیه بود. شیطان کلاه بوقی بر سر می‌گذاشت و لباسی به شکل دلقکان می‌پوشید. شبیه حضرت ایوب (ع) و حضرت سلیمان (ع) و کسانی که شبیه ملائک مقرب را در زندگی پیامبران در می‌آوردند، جامۀ بلند سفید رنگ می‌پوشیدند. بنابراین، در تعزیه نیازی نبود «شبیه‌ها» خودشان را معرفی کنند، لباس‌هایشان نشان می‌داد که هستند.