پس از فروپاشی شوروی سابق در سال 1370 ( 1991 میلادی) رقابت ها و رفاقت ها بین شرکت های بین المللی نفتی روسی، آمریکائی ، چینی و اروپائی برای حضور، سرمایه گذاری ، اکتشاف ، توسعه و بهره برداری از منابع غنی نفت و گاز بصورت انفرادی ، مشارکتی و کنسرسیوم در کشورهای محصور به خشکی آسیای مرکزی ،دریای کاسپین – خزر و قفقاز  بطور جدی شروع شد. درآن زمان ایران نیز سیاست دیپلماسی انرژی برای همکاری درمنطقه را تعریف کرد و براساس مصوبه شورای امنیت ملی وزارت نفت در سال 1377 موظف شد از که محل امکانات صنعت نفت سرمایه گذاری  های لازم را بعمل آورد و مجلس ششم نیز ماده واحده ای درتاریخ 4 خرداد ماه 1379 مصوب کرد و به شرکت ملی نفت ایران اجازه داد، جهت اجرای طرح‌های اکتشاف، توسعه و بهره برداری از میدان‌های نفت و گاز دریای کاسپین - ‌خزر با انعقاد قراردادهای لازم با شرکتهای داخلی و خارجی اقدام کند. ‌باز پرداخت کلیه هزینه‌های قراردادها باید از محل عواید حاصل از اجرای این طرحها انجام گیرد.

کاغذ پاره ها و فرصت هائی که از دست رفت 

در دولت مرحوم هاشمی رفسنجانی برنامه ریزی و دردولت هفتم و هشتم پیگیری شد که ایران از جمله شرکای اکتشاف، توسعه و تولید نفت خام و گاز طبیعی درمنطقه آسیای مرکزی ، دریای کاسپین – خزر، قققاز و اروپا باشد. درسال 1379 یک یادداشت تفاهم بین وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا برای همکاری های انرژی امضاء شد که متاسفانه بدلیل تحریم های مشهور به کاغذ پاره معطل واجرائی نشد. 

سودی که دیگران در غیاب ایران بردند: 

به گزارش نشریات تخصصی انرژی در تاریخ 21 آبانماه 1404 : شرکت آمریکائی شورون درسال 1372 ( 1993 میلادی)  شرکتی تاسیس کرد به نام  شرکت تنگیز شورون با مشارکت شرکت‌های شورون – آمریکا  و کزمونای‌گس – قزاقستان ، با هدف استخراج نفت از میدان تنگیز و میدان کورولفسکوی، مستقر در آب‌های شمال‌شرقی دریای کاسپین - خزر.   در سال 1375 (۱۹۹۶  میلادی ) سه شرکت لوک اویل – روسیه ، آرکو – آمریکا  و اکسان‌موبیل – آمریکا  نیز در این کنسرسیوم شریک شدند، که در سال1379            (  ۲۰۰۰  میلادی ) در پی خریداری آرکو- آمریکائی  توسط  شرکت بی‌پی – انگلیسی ، کلیه سهام آرکو در این کنسرسیوم، به شرکت روسی  لوک اویل  واگذار گردید. دفتر مرکزی شرکت تنگیزشورون در شهر آتیرائو، قزاقستان قرار دارد.

اویل پرایس دات کام گزارش نوشته پیش‌بینی می‌شود در  میدان تنگیز قزاقستان  شرکت شورون – آمریکا   از سال 1404  تا 1409 ( ۲۰۲۵ تا  ۲۰۳۰ میلادی) ، ۲۸ میلیارد دلار جریان نقدی آزاد ایجاد کند  ( free cash flow  جریان نقدی حاصل از عملیات بعد از کسر مالیات، بدون احتساب بدهی‌ها و هزینه‌های بهره شرکت است؛ بنابراین، جریان نقدی آزاد، وجوه نقدی است، که بعد از پوشش دادن نیازهای سرمایه‌گذاری و سرمایه در گردش و با فرض نبود بدهی، در دسترس شرکت قرار می‌گیرد)  که بالاترین عملکرد را در بین شرکت‌های بزرگ نفتی جهان دارد. شرکت های بی‌پی – انگلیس ، توتال انرژیز – فرانسه ، انی – ایتالیا  و شل  - هلند نیز پروژه‌های بزرگ دریای کاسپین -خزر مانند شاه دنیز درجمهوری آذربایجان  و کاشاگان درقزاقستان  را از جمله سودآورترین عملیات‌های خود می‌دانند.کارشناسان اقتصاد انرژی می گویند این سود های کلان بواسطه تحریم های صنعت نفت و گاز ایران و غیبت ایران درمنطقه دریای کاسپین – خزر می باشد. بنابراین ، می توان پذیرفت که توان صنعت انرژی نفت و گاز ایران فدای انرژی هسته ای ایران شد. 

کشورهای حوزه دریای  کاسپین - خزر با چارچوب‌های پایدار و ذخایر عظیم ، نفت ،  گاز و عناصر کمیاب زیرخاکی  نقش خود را به عنوان تأمین‌کنندگان کلیدی انرژی جهانی و مراکز سرمایه‌گذاری تقویت و با سایر کشورها درمنطقه خاورمیانه و غیره رقابت می کنند.  پیش‌بینی شرکت شورون  - آمریکا از جریان نقدی آزاد 28 میلیارد دلاری از میدان تنگیز قزاقستان، ارزش این منطقه را برجسته می‌کند. درآمد 14 میلیارد دلاری اکسون موبیل – آمریکائی  از میدان  تنگیز، اهمیت این میدان را بیشتر برجسته می‌کند و آن را به دومین میدان برتر جهانی این شرکت تبدیل می‌کند. عملیات شرکت انگلیسی  BP در دریای کاسپین -  خزر نیز به همان اندازه حیاتی است، زیرا پیش‌بینی می‌شود پروژه گاز شاه دنیز درجمهوری آذربایجان 6 میلیارد دلار جریان نقدی آزاد ایجاد کند. در نهایت، پیش‌بینی می‌شود میدان کاشاگان با 5 میلیارد دلار برای هر شرکت، بالاترین جریان نقدی آزاد  را برای TotalEnergies فرانسه  و Eni ایتالیا  و سومین میدان برتر برای  Shell هلند باشد.

آینده برای ایران درمنطقه  

منطقه آسیای مرکزی ، دریای  کاسپین – خزر وقفقاز  همچنان سنگ بنای تأمین انرژی جهانی و منطقه‌ای کلیدی و مورد توجه استراتژیک سرمایه‌گذاران بین‌المللی است. کشورهایی مانند جمهوری آذربایجان و قزاقستان با ذخایر قابل توجه، زیرساخت‌های مستقر و سابقه اثبات‌شده از مشارکت‌های موفق، همچنان از طریق چارچوب‌های قراردادی مطلوب و رشد تولید قابل اعتماد، سرمایه‌های خارجی عمده‌ای را جذب می‌کنند. در همین حال، ترکمنستان ، ازبکستان و تاجیکستان  پس از اجلاس سران دول آسیای مرکزی در 15 آبانماه 1404 درکاخ سفید با دونالد ترامپ  به تدریج در حال بهبود محیط‌های سرمایه‌گذاری خود هستند که نشان‌دهنده گشودگی آنها به همکاری‌های بین‌المللی عمیق‌تر است. 

علیرغم شرایط متغیر بازار جهانی، منابع عظیم  حوزه دریای کاسپین - خزر و موقعیت ممتاز ایران بین آسیای مرکزی ، دریای کاسپین – خزر، قفقاز و خلیج فارس درواقع  بین هفت دریا ، اروپا و آسیا، اهمیت مداوم موقعیت جغرافیای سیاسی – انرژی ایران را در چشم‌انداز انرژی جهانی پررنگ می‌کند. برای رشد و تقویت رقابت‌پذیری، ایران درمیان کشورهای  حوزه دریای کاسپین - خزر و خلیج فارس باید ایران قوانین و مقررات  سرمایه‌گذاری شفافی را تعریف کند.  به ویژه شفاف سازی اقتصاد خرد و کلان واقتصاد انرژی  ایران درچارچوب یک نظام نظارتی مدرن  و نوآوری‌های فناوری  ضروری است و باید برنامه ریزی و به اجرا درآورد تا  با انجام این کار، ایران بتواند  ارزش بلندمدت ثروت ملی  هیدروکربنی ( نفت وگاز)  خود را به حداکثر برساند و موقعیت خود را به عنوان شریک انرژی قابل اعتماد در صحنه جهانی تثبیت کند.

*جماران