رفتار مساوی و بدون تفاوت با همه مردم
رئیس‌جمهوری در این نشست گفت: «اگر رفتارمان با مردم صحیح باشد در جامعه تأثیرگذار خواهیم بود و باعث جذب طیف‌های مختلف اجتماعی می‌شویم، چرا که برای مردم نه سخنان مسئولان، بلکه عملگرایی آنان برای رفع گرفتاری‌هایشان معیار است.»
پزشکیان با بیان اینکه «خدمت صادقانه به همه مردم، فارغ از هرگونه دسته‌بندی و نگاه تبعیض‌آمیز، وظیفه انسانی و الهی ماست»، افزود: «مسجد تنها محل عبادت نیست، بلکه پایگاهی برای خدمت به مردم و رفع نیازهای جامعه است. نماز و سایر عبادات مقدمه‌ای برای یاری رساندن به مظلومان، دستگیری از یتیمان و رسیدگی به نیازمندان هستند.»
وی تأکید کرد: «عالمان دین و فعالان مذهبی وظیفه دارند نسبت به همه افراد جامعه، با هر نوع سلیقه، پوشش یا نگرش، احساس مسئولیت کنند. نگاه دینی ما ایجاب می‌کند که هیچ‌کس از دایره مهر و خدمت بیرون نماند.»
پزشکیان، خدمت به تمامی آحاد جامعه را ضامن همگرایی و همبستگی اجتماعی عنوان کرد و گفت: «شهید آل هاشم به عنوان امام جمعه تبریز توانست با رفتار و برخوردش مردم را جذب کند. ما نیز چنانچه می‌خواهیم اسلام حفظ شود و آمریکا نتواند هیچ غلطی کند، باید تلاش کنیم مسجد، مسجد باقی بماند، هویت مردمی خود را حفظ کند و از ظرفیت و کمک هر طیف و سلیقه‌ای در آن بهره‌مند باشیم.»
اصلاح پذیری مردم به واسطه مسجد
رئیس‌جمهوری اصلاح‌پذیری مردم به واسطه مسجد را در صورتی امکان‌پذیر دانست که نقش همه افراد جامعه از هر قشری در مسجد دیده شود و مسجد پناه مردم باشد.
وی افزود: «مساجد موفق در این زمینه، معرفی و از تجربه آنها استفاده شود. همچنین مسجدی‌ها نباید برای افرادی که راه را گم کرده‌اند پرونده‌سازی کنند؛ چنانچه خلاف این موارد عمل شود، مردم از ما دور خواهند شد.»
پزشکیان تصریح کرد: «مردم به دنبال عدالت و انصاف هستند. اگر بدون در نظر گرفتن سلایق سیاسی و شخصیتی به آحاد جامعه خدمت کنیم، حتی افراد ضد انقلاب هم جذب خواهند شد. با بگیر و ببند و اخراج کردن، جامعه اصلاح نمی‌شود. مسجد و امامان جماعت باید طبیب روحانی افرادی باشند که دارای گرفتاری‌ رفتاری هستند.»
رئیس‌جمهوری با بیان اینکه «باور دارم اگر مسجد اراده کند، هیچ‌کس خطاکار نخواهد شد»، افزود: «خداوند درباره کسانی که در جنگ احد پیامبر(ص) را تنها گذاشتند می‌فرماید حتی با آنان نیز مشورت کن. این پیام روشنی برای ماست که نباید به دلیل لغزش‌ مقطعی، افراد صادق را از چرخه خدمت‌ کنار بگذاریم.» وی ادامه داد: «ممکن است برخی در مسیر خدمت دچار لغزش یا اشتباه شوند، حذف آنان از عرصه اجتماعی باعث انزوا و تضعیف همبستگی ملی خواهد شد. باید باور داشته باشیم که اصلاح نگرش‌ها فرآیندی تدریجی است که با گفت‌وگو و همراهی مردم محقق می‌شود.»
پزشکیان تأکید کرد: «وفاق، همدلی، ایستادگی و همبستگی اجتماعی را باید حفظ کرد؛ در این صورت است که دشمن با شلیک موشک و شهادت مردم و فرماندهان هم نمی‌تواند کشور را به زانو درآورد.»
صالحی: مسجد یک نهاد اجتماعی باشد
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در سخنانی، با بیان اینکه «در دوران پیامبر(ص) مسجد یک نهاد اجتماعی بود»، بیان کرد: «متأسفانه اکنون از مؤلفه‌های این نهاد اجتماعی فاصله گرفته‌ایم و مسجد صرفاً محلی برای عبادت محسوب می‌شود.» سیدعباس صالحی، مسجد را «خانه خدا و خانه مردم» معرفی کرد و گفت: «نباید مسجد به گروه خاصی از جامعه اختصاص داشته باشد. نگاه‌های بخشی به مسجد آن را تکه تکه و ساختارش را تغییر خواهد داد.»
به گفته وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، «رویکرد دکتر پزشکیان مردم محوری است و نگاه اداری به امور ندارد. ایشان باور دارند مردم حلّال مشکلات هستند. چنانچه می‌خواهیم مسجد، محور باشد و به نهاد اجتماعی تبدیل شود، باید به همه سلایق اختصاص داشته باشد.»
حاجی علی‌اکبری: نگاه ممتاز پزشکیان به مسجد
حجت‌الاسلام والمسلمین حاجی علی‌اکبری رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه کشور بیان کرد: «برگزاری این گردهمایی مبتنی بر یک هم عهدی است، زیرا معتقدیم در ایران برای برطرف کردن نیاز مردم و رفع مشکلات باید نگاه ویژه داشته باشیم.»
وی، نگاه رئیس‌جمهوری به مسجد را «ممتاز و متفاوت» عنوان کرد و گفت: «ایشان معتقدند باید برای برطرف کردن مشکلات و ناترازی‌ها به محلات و مردم بازگردیم و مسجد پایگاه سازماندهی مردم باشد. برای پیشبرد برنامه‌ها، طرح محراب را برنامه‌ریزی کردیم که 10 هزار مسجد با پراکندگی مناسب در کشور می‌خواهند به مردم خدمات‌رسانی کنند.»

مسجد روح جامعه مسلمانان است. در طلوع اسلام، این مسجد بود که بهترین صورت جلوه جمع، همگرایی، هم‌مسأله‌بودن و اشتراک در رنج‌ها و اشتراک در راه‌حل‌ها را به بهترین صورت ممکن کرد. برای همین بود که رسول اکرم(ص) در اولین تصمیم خود پس از ورود به شهر یثرب، مسجدی را بنا نهادند. حتی در ساخت این مسجد نیز گروه‌ها و اقشار مختلف مردم مدینه مشارکت داشتند. این پایه‌گذاری رسول مکرم اسلام(ص)، چراغ راه یا بنیانی برای همه جوامع اسلامی در روزگاران بعدی بود. در همه جوامع اسلامی مساجد جایگاه ویژه‌ای در ساماندهی و ایجاد و حفظ نظم اجتماعی برعهده داشتند. مساجد محل گردهم آمدن بودند، محل به بحث گذاشتن مسأله‌های عمومی و محل یافتن راه‌حل‌های جمعی برای این مسأله‌های جمعی. در ایران ما این نقش با قوت و قدرت خود در دوران انقلاب اسلامی نمود یافت. بسیاری از تظاهرات‌ها و راهپیمایی‌ها از مساجد آغاز می‌شدند و در روزهای آخر و حتی ماه‌های اول پس از انقلاب، مسجد بود که مردم انقلابی مسلمان را ساماندهی می‌کرد.
اما امروز آن نقش بی‌بدیل مسجد تغییر کرده است. علت این تغییر، ورود نهادهای جدید به جامعه است. به عنوان مثال مدارس، دانشگاه‌ها، کسب و کارهای نوین و مانند اینها، نمادهای بروز نوع جدیدی از سامان اجتماعی بودند. اما نکته این بود که این سامان‌های نوظهور، مکان‌های خاص خود را نیز آفریدند. براین اساس، افراد مرتبط با این سامان‌های نوظهور و نهادهای جدید، دیدارها، گفت‌و‌گوها و نشست و برخاست‌های خود را در جایی جدید دنبال می‌کردند. این مسأله‌ای است که نه فقط در ایران، بلکه در همه جوامع مسلمان، از مصر و سوریه تا تونس هم قابل مشاهده است.
برخلاف دیدگاه برخی از صاحبنظران، این تغییر به منزله افول نقش مسجد نیست. این تغییر نشان می‌دهد که مسجد نیازمند بازتعریف نقش و جایگاه خود متناسب با تغییرات جدید جوامع مسلمان است. می‌توان این نقادی را به درون خود مسجد هم ارجاع داد و از محدودشدن فعالیت‌ها و محدودشدن رویکردها و نگرش‌های افراد مرتبط با مسجد نسبت به محیط پیرامونی مسجد هم سخن گفت.
اما به نظر می‌رسد به جای کنکاش و یافتن دلایل این تغییر نقش و جایگاه مسجد از خود مسجد، بهتر است راهکارها را از ضرورت بازتعریف نقش و جایگاه مسجد در جامعه جدید آغاز کنیم. به عبارت دقیق‌تر، این مسجد است که باید با شناخت تغییرات و الزامات متناسب با آن در جامعه، نقش‌ها، کنش‌ها و جایگاه جدیدی برای خود تعریف کند.
تجربه مشکلات و بحران‌هایی چون سیل، زلزله یا حتی ویروس کرونا، نشان داد که مسجد همچنان مهم‌ترین و شاید اصلی‌ترین پایگاه اتحاد و انسجام است. اما مسأله این است که باید نقش مسجد را فراتر از دوران بحران‌ها تعریف کرد. زیرا نابسامانی‌های اجتماعی نظیر گسست‌های خانوادگی یا گسست‌های نسلی هم می‌تواند در زمره مسائلی قرار بگیرد که مسجد می‌تواند در مسیر حل آنها نقش ایفا کند. به عبارت دقیق‌تر، مسجد با شناخت تغییرات جامعه، در یک مثال ساده، تغییرات ساعت کار مردم که باعث می‌شود در بسیاری از ساعات روز خارج از محله خودشان باشند، پیوند و ارتباط خود را با گروه‌های مختلف جامعه گسترش دهد. مسأله مسجد، شناخت و ارتباط با گروه‌های مختلف است. باید آغوش مسجد به روی غریبه و آشنا باز باشد. در این صورت آشنایی‌ها و پیوندهای جامعه هم گسترش خواهد یافت و به نوبه خود زمینه قدرت یافتن و استواری بیش از پیش آن جامعه را فراهم خواهد کرد.

*روزنامه ایران