در سالگرد ایامی قرار داریم که دو رویداد سرنوشت‌ساز را در حافظه تاریخی ملت ایران و امت اسلامی ثبت کرده است. از یک سو پذیرش قطعنامه ۵۹۸ پس از هشت سال دفاع مقدس، و از سوی دیگر یادبود فاجعه خونین مکه که در آن چنگال وهابیت با همدستی اربابان آمریکایی خود، مهمانان بی‌دفاع خانه خدا را به خاک و خون کشیدند. این دو واقعه به ظاهر مستقل، در اندیشه ناب امام خمینی(س) حلقه‌هایی از یک زنجیره مقاومت در برابر استکبار جهانی بودند.

وقتی به متن کامل بیانیه امام در پنجم ذی الحجه ۱۴۰۸ قمری (مصادف با ۲۹ تیر ۱۳۶۷) می‌نگریم، با لایه‌های عمیقی از تحلیل سیاسی و بینش تاریخی مواجه می‌شویم. امام با استناد به آیه «لَقَد صَدَقَ الله ُ رَسولَهُ الرُّءْیا بِالحَقِّ لَتَدْ خُلُنَّ المَسجِدَالحَرامَ ان شآءَالله ُ آمِنِینَ»(فتح:۲۷)، جنایت آل سعود را نقض آشکار امنیت حرم خداوند دانستند. این بیانیه در حقیقت سه سطح از تقابل را ترسیم می‌کند: تقابل مهمانان خدا با نوکران آمریکا، تقابل اسلام ناب محمدی(ص) با اسلام آمریکایی، و تقابل امت واحده با تفرقه افکنی استکبار. اشاره امام به «قتلگاه حرم» و «کربلای حجاز» هوشمندانه جنایت مکه را در امتداد تاریخی کشتار کربلا قرار می دهد.(صحیفه امام، ج 21، ص 76)

در بخش دیگری از این بیانیه تاریخی، امام به بازتعریف فلسفه حج در گفتمان انقلابی می‌پردازند. ایشان با نقد «حج سیاحتی-زیارتی»، حج را به مثابه «کانون معارف الهی» معرفی می‌کنند. تأکید بر «برائت از مشرکین» به عنوان جوهره حج ابراهیمی، نقد «مفت بازی‌های علمای درباری» که حج را از محتوای سیاسی تهی می‌کنند، و پیش‌بینی شگفت‌انگیز ایشان که فرمودند: خطرناک تر از بت های لات و هبل، بت های مدرن در چهره نو هستند،(همان ، ص 75) همگی نشان از عمق بینش امام نسبت به تحولات جهان اسلام دارد.

اما در سوی دیگر این تحلیل، مسأله پذیرش قطعنامه ۵۹۸ قرار دارد که امام از آن به «نوشیدن جام زهر» تعبیر کردند. در مورد پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت از سوی ج.ا. ایران دلایل متعددی وجود دارد که می‌توان به برخی از این موارد اشاره کرد:

1- مصلحت اسلام. در این مورد بهتر است به بیانات رهبر معظم انقلاب(مدظلله العالی) در سال‌های پس از پایان جنگ و بعد ازآن مراجعه کنیم. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رئیس جمهور وقت، در بیاناتی در خطبه‌های نماز جمعه تهران در تاریخ 1368/1/11 فرمودند: «امام عزیزمان آن‌ وقتی که مصلحت دانست قطعنامه را قبول کرد. ملاحظه نکرد که حالا من هفته قبل یا ده روز قبل یا یک ماه قبل، خود من چی گفتم. نه، تکلیف این است، مصلحت اسلام این است، کی چه خواهد گفت برای امام مطرح نیست.» 2- تفاوت قطعنامه 598 با سایر قطعنامه‌های پیشین. در بند 6 قطعنامه 598 تشکیل کمیته حقیقت‌یاب تعیین آغازگر جنگ پرداخته شده بود. 3- رکود شدید اقتصادی. مطابق داده‌ها رکود اقتصادی در کشور از سال 1365 شروع و در سال 1367 به اوج خود رسید که مهم‌ترین دلیل آن کاهش بسیار شدید قیمت نفت در بازارهای جهانی در آخرین ماه های 1364 بود. 4- وضعیت فرسایشی جنگ. 5- فشارهای بین المللی. استعاره «جام زهر» که امام به کار بردند، نشان دهنده تعارض عاطفی-عقلی در این تصمیم گیری تاریخی است.

تحلیل سند منتشر شده سیا در سال ۲۰۱۵ نشان می‌دهد که آمریکایی‌ها پس از پذیرش قطعنامه توسط ایران، تصور می‌کردند نظام جمهوری اسلامی حداکثر تا شش ماه دیگر سقوط خواهد کرد. اما آنچه آنان درک نکرده بودند، مفهوم «مقاومت فعال» در گفتمان امام خمینی(س) بود. این خطای محاسباتی استکبار را می‌توان در بیانیه امام دید، آنجا که فرمودند:«ما درصدد خشکاندن ریشه‌های فاسد صهیونیزم، سرمایه‌داری و کمونیزم در جهان هستیم... و دیر یا زود ملت‌های دربند شاهد آن خواهند بود.»(صحیفه امام، ج21، ص 81) امام در بیانیه‌ای که به مناسبت فاجعه کشتار حجاج در مکه صادر نمودند به پروژه تفرقه‌افکنی استکبار اشاره می‌کنند و با اشاره به «اتهام اشغال کعبه توسط ایرانیان»، نظریه توطئه رسانه ای را تشریح می کنند.(ص 79)

پیش‌بینی امام درباره قیام‌های مردمی در جهان اسلام نیز قابل تأمل است. ایشان در بیانیه با اشاره به فاجعه مکه فرموده بودند:«حادثۀ مکه منشأ تحولات بزرگی در جهان‌‎ ‎‌اسلام و زمینه مناسبی برای ریشه‌کن شدن نظام‌های فاسد کشورهای اسلامی و طرد‌‎ ‎‌روحانی‌نماها خواهد بود. و با اینکه بیشتر از یک سال از حماسۀ برائت از مشرکان‌‎ ‎‌نگذشته است، عطر خون‌های پاک شهدای عزیز ما در تمامی جهان پیچیده و اثرات آن را‌‎ ‎‌در اقصا نقاط عالم مشاهده می کنیم.»(همان، ص 84) و این دقیقاً چند سال قبل از آغاز انتفاضه اول بود. امروز پس از گذشت بیش از سه دهه از آن بیانیه تاریخی، می‌توانیم میراث فکری امام را در چند محور خلاصه کنیم:

نظریه مقاومت هوشمندانه که ترکیبی از پایداری و انعطاف پذیری راهبردی است.

 گفتمان وحدت اسلامی که از فرقه‌گرایی به سمت دشمن‌شناسی مشترک حرکت می‌کند.

 الگوی رهبری کاریزماتیک که تلفیقی از رهبری دینی و مدیریت سیاسی است.

امروز که جهان اسلام شاهد تحولات جدیدی است، بازخوانی این بیانیه تاریخی می‌تواند چراغ راهی برای نسل جدید باشد. پیام امام در آن بیانیه تنها مربوط به آن مقطع تاریخی نبود، بلکه نقشه راهی برای مبارزه با استکبار در همه اعصار است. از مقاومت در برابر فشارهای اقتصادی تا هوشیاری در برابر توطئه‌های رسانه‌ای، از ضرورت وحدت اسلامی تا لزوم بصیرت در تحلیل رویدادها، همه و همه در این بیانیه به وضوح قابل ردیابی است.

آنچه این بیانیه را به سندی زنده و تأثیرگذار تبدیل کرده، نگاه چندبعدی امام به مسائل جهان اسلام است. ایشان همزمان به ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی موضوعات می‌نگریستند و این همان چیزی است که تحلیل‌گران غربی از درک آن عاجز بودند. وقتی امام از «بت های مدرن» سخن می‌گفتند، دقیقاً به مکانیزم‌های جدید سلطه استکبار اشاره داشتند که امروز در قالب رسانه‌های جهانی، نهادهای بین‌المللی و جنگ‌های ترکیبی خود را نشان می‌دهد.

این بیانیه تنها یک متن تاریخی نیست، بلکه مانیفستی است برای همه آزادی‌خواهان جهان که نشان می‌دهد چگونه می‌توان در سخت‌ترین شرایط هم عزت اسلامی را حفظ کرد و هم با درایت و هوشمندی، زمینه‌های پیشرفت و مقاومت را فراهم نمود. امروز وظیفه ما بازخوانی این اندیشه‌ها و تطبیق آن با شرایط جدید جهانی است تا بتوانیم در مسیر تحقق آرمان‌های امام خمینی(س) و شهدای راه آزادی گام برداریم.

بیانیه تاریخی امام خمینی(س) در سالگرد پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و فاجعه مکه، سرشار از مضامینی است که نه تنها برای دوران دفاع مقدس، بلکه برای فهم رویارویی‌های کنونی ایران با استکبار جهانی راهگشاست. در این نوشتار، فرازهای کلیدی این بیانیه را در سه محور تحلیل کرده و ارتباط آن را با جنگ ۱۲ روزه اخیر اسرائیل علیه ایران بررسی می‌کنیم.

۱. مقاومت فعال: از «جام زهر» تا «عملیات وعده صادق»

امام در بیانیه خود با اشاره به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ فرمودند:

«این تصمیم برای من از زهر کشنده‌تر بود، ولی به مصلحت اسلام و مسلمین گردن نهادم.»

این جمله نشان‌دهنده مفهوم مقاومت هوشمندانه است؛ مقاومتی که گاه با قبول آتش‌بسِ ظاهراً تلخ، زمینه‌ساز پیروزی‌های بزرگتر می‌شود. در جنگ اخیر اسرائیل علیه ایران، شاهد بودیم که ایران پس از حمله موشکی محدود اسرائیل، با عملیات «وعده صادق» پاسخ داد که نه تنها باعث توقف حملات شد، بلکه موازنه قدرت را در منطقه تغییر داد. این دقیقاً منطبق بر استراتژی امام است:«تا شرک و کفر هست، مبارزه هست.»(همان، ص81)

۲. وحدت اسلامی: از «ید واحده مسلمین» تا «جبهه مقاومت»

امام در بیانیه تأکید کردند:

«مسلمانان جهان باید در برابر استکبار ید واحده شوند.»

این پیام امروز در قالب جبهه مقاومت متجلی شده است. در جنگ ۱۲ روزه اخیر، هماهنگی ایران با گروه‌های مقاومت در لبنان، یمن و عراق، نمونه‌ای عملی از این وحدت بود. همان‌طور که امام پیش‌بینی کرده بودند، دشمنان سعی می‌کنند جنگ را به «منازعه فرقه‌ای» تقلیل دهند، اما ایران با هوشمندی، آن را به نبرد «امت اسلامی علیه صهیونیسم» تبدیل کرد.

۳. جنگ روانی و رسانه‌ای: از «تبلیغات آل سعود» تا «جنگ شناختی»

امام در بیانیه به تلاش آل سعود برای تحریف واقعیت‌های مکه اشاره کردند:

«دشمن می‌کوشد جنایات خود را پشت پرده دروغ‌های رسانه‌ای پنهان کند.»

این تحلیل امروز در جنگ شناختی اسرائیل علیه ایران نیز مشهود است. رژیم صهیونیستی سعی کرد با بزرگنمایی خسارات حمله به ایران، روحیه ملت را تضعیف کند، اما ایران با انتشار تصاویر عملیات موفق «وعده صادق»، این روایت را خنثی نمود. این همان استراتژی است که امام فرمودند: «حق همیشه بر باطل پیروز بوده است.»

4- مقاومت هوشمندانه:  همان‌طور که امام با پذیرش قطعنامه ۵۹۸، زمینه‌ساز پیروزی‌های بعدی شدند، ایران امروز نیز با ترکیب دفاع و دیپلماسی، اسرائیل را به عقب‌نشینی واداشت.

5- وحدت جبهه مقاومت:  همکاری ایران با حزب‌الله و انصارالله، تحقق عینی «ید واحده مسلمین» بود که امام بر آن تأکید داشتند.

6- پیروزی در جنگ روایت‌ها:  همان‌طور که امام جنایت مکه را افشا کردند، ایران امروز نیز با رسانه‌های خود، روایت مقاومت را جهانی کرد.

امام خمینی(س) نه تنها رهبر جنگ، بلکه معمار استراتژی‌ای بود که امروز نیز کارآمدی خود را ثابت کرده است.

* پژوهشگر تاریخ معاصر

*جماران