بسم اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ
::درس هفتاد و دوم به تاریخ: 24 اردیبهشت 95
::قرار چهل روزه : ترک غیبت  
::قرار روز : السلام علیک یا جعفر ابن محمد علیه السلام  
::هدیه به : امام  جعفر صادق علیه السلام  
::تدبر در سوره مبارکه :  بروج / بخش دوم

فضای سخن:

کافران، مؤمنان را دچار فتنه می سازند؛ یعنی ایشان را تهدید می کنند که اگر از ایمان خویش دست برندارند، زیر شکنجه و حتی در معرض قتل قرار می گیرند. آنان با تهدید قرآن مواجه می شوند، اما آن را تکذیب می کنند تا شدت و حتمیت عذاب پروردگار را زیر سؤال ببرند و رسول خدا (صلی‏ الله‏ علیه ‏وآله) را در موضعی انفعالی قرار دهند؛ به این پندار که آن حضرت از ادامه ابلاغ تهدیدات الهی دست بردارد و فضای مطلوب کافران برای فتنه ­گری نسبت به مؤمنان محفوظ بماند.

جهت هدایتی:

سیاق نخست، کافران فتنه جو را تهدید می کند و سیاق دوم در تکمیل محتوای انذاریِ سیاق اول و به منظور خنثی سازی نتیجه سوء تبلیغ کافران علیه تهدیدات پیش گفته نازل می شود و زمینه تثبیت قلب پیامبر (صلی‏ الله‏ علیه ‏وآله) و تشدید تهدید کافران را فراهم می آورد؛ بنابراین جهت هدایتی سیاق دوم در طول جهت هدایتی سیاق نخست و مکمل آن ارزیابی می گردد.

بر این اساس، مبحث مستمر این سوره، مقابله با آزار و اذیت مشرکان نسبت به مؤمنان است و عنوان مناسب برای جهت هدایتی سوره چنین خواهد بود: «مقابله شدید با کافران فتنه گر: برخی از راه تهدید به شکنجه و قتل، مؤمنان را در معرض ترک ایمان قرار می دهند و چون وحی الهی تهدیدشان می کند، تکذیبش می کنند تا رسول خدا (صلی‏ الله‏ علیه ‏وآله) را به موضع انفعال بکشانند و رفتار فتنه جویانه خویش را ادامه دهند. ایشان منتظر عذاب شدید و حتمی پروردگار باشند».

تشخیص سیاق های سوره:

این سوره مبارکه دارای دو سیاق است: آیه ۱ – ۱۱ و آیه ۱۲ – ۲۲

وجه پیوست درونی سیاق نخست: آیه اول تا سوم، سوگند است. برخی مفسران جواب این سوگندهای سه گانه را محذوف دانسته اند. اینان آیه چهارم را به عنوان جواب قسم، مناسب نمی دانند؛ به دو دلیل:

• این آیه از یک ماجرای تاریخی مورد اتفاق خبر می دهد که بیان آن نیازمند تأکید نیست.
• وجود ادات «لقد» در ابتدای جواب قسمی که ماضی مثبت باشد، لازم است.

اما به نظر می رسد که آیه چهارم جواب سوگندهاست، زیرا:

تأکید یک ماجرای متفق علیه تاریخی می تواند با داعیه عبرت گیری از آن باشد.

«لقد» در ابتدای جواب قسم ماضی مثبت، ضروری نیست؛ به دلیل استعمال قرآن کریم.

اتصال سیاقی ادامه آیات تا آیه نهم روشن است. آیه دهم و یازدهم، بیان قاعده ای کلی است که ماجرای اصحاب اخدود یکی از مصادیق آن به شمار می رود.

وجه گسست سیاق دوم از سیاق نخست: آیه دوازدهم، سرآغاز توصیف پروردگار خطاب به پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه ‏وآله) است.

وجه پیوست درونی سیاق دوم: اتصال سیاقی تا آیه شانزدهم مشخص است. آیه هفدهم و هجدهم، شاهدی برای مبحث محوری آیات پیشین: (إن بطش ربک لشدید) است. آیات نوزدهم تا بیست و دوم، با «بل» اضراب به آیات پیشین سیاق متصل است.

جهت هدایتی سیاق اول:

تهدید کسانی که مؤمنان را دچار فتنه می­کنند

• آنان که مؤمنان را در معرض انتخاب بین ترک ایمان یا شکنجه و عذاب قرار می­ دهند، ناکام می ­مانند و مانند اصحاب اخدود عذاب می­ شوند.

جهت هدایتی سیاق دوم:

تثبیت قلب پیامبر6 و تشدید تهدید کافران

• کافران قرآن را تکذیب می­کنند تا حتمیت تهدیدات الهی را زیر سؤال ببرند. عذاب خدا شدید است و تحقق اراده او حتمی

نخستین سیاق این سوره مبارک، تهدید کسانی است که مؤمنان را آزار می­دهند تا از ایمانشان دست بردارند و سیاق دوم، تبلیغات سوء این کافران علیه پیام انذاریِ سیاق پیشین را خنثی می­ کند.

گفتنی است که روی دیگر سکّه مقابله با کافران فتنه­ گر، حمایت از مؤمنانی است که مورد ظلم و آزار و اذیت آنان قرار می­ گیرند. بنابراین سوره «بروج» در عین تهدید سخت کافران زورگو، تثبیت جایگاه انذاریِ رسول خدا (ص) و حمایتی بی­دریغ از مؤمنان مظلوم است.

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

ف - پورسلطان