آن چه در خلقت وجود دارد «تفاوت» است نه «تبعيض». «تبعيض» آن است كه در شرايط مساوى و استحقاقهاى هم سان، بين اشياء فرق گذاشته شود، ولى «تفاوت» آن است كه در شرايط نامساوى، فرق گذاشته شود. به عبارت ديگر تبعيض از ناحيه دهنده است و تفاوت، مربوط به گيرنده.

با يك مثال ساده، مطلب روشن مى‏شود. اگر دو ظرف را كه هر كدام ظرفيّت ده ليتر آب دارند در مقابل شير آب قرار دهيم و در يكى ده ليتر آب بريزيم و در ديگرى پنج ليتر، در اين جا تبعيضى صورت گرفته است؛ منشأ اختلاف، نيرويى است كه آب را خالى مى‏كند؛ و اما اگر دو ظرف داشته باشيم يكى به ظرفيت ده ليتر و ديگرى به‏ ظرفيّت پنج ليتر و هر دو را در دريا فرو بريم، باز هم اختلاف هست، اما منشأ اختلاف، تفاوتى است كه خود آن دو ظرف از نظر گنجايش و استعداد دارند، نه دريا و نيروى فشار آب.

مثال ديگر: اگر يك معلّم به دانش آموزانى كه همه در يك درجه هستند و كار آنها يكسان است نمره‏هاى مختلفى بدهد، اين تبعيض است؛ ولى اگر معلّم، همه را به يك ديده بنگرد و همه را يك جور تعليم دهد و يك جور امتحان كند و سؤالات امتحانى كه طرح مى‏كند براى همه يكسان باشد، آنگاه برخى از شاگردان او به خاطر كودنى و كم هوشى، يا به خاطر ساعى نبودن، از عهده امتحان به خوبى يا اصلًا برنيايند و برخى ديگر از شاگردان به علّت استعداد قوى و كار خوب، سؤالات امتحانى را كاملًا جواب بدهند، و معلّم به هر كدام آنها بر طبق جوابهاى امتحانى نمره بدهد كه قهراً مختلف خواهد بود، در اينجا تفاوت رخ داده نه تبعيض. عدالت اين نيست كه معلم، همه نمره‏ها را جمع كند و بعد بين همه دانش آموزان بطور مساوى قسمت كند؛ عدالت اين است كه به هر كدام آنچه را كه استحقاق دارد بدهد. در اين گونه موارد، فرق گذاشتن، عين عدالت و مساوات است، و فرق نگذاشتن، عين تبعيض و ظلم.

در اينجا قهراً اين مطلب به ذهن مى‏آيد كه: خدا را با يك آموزگار نتوان قياس كرد. خدا آفريننده موجودات است و هر تفاوتى كه هست از او به وجود آمده است؛ ولى يك آموزگار خالق شاگردان نيست؛ اگر يكى باهوش است و ديگرى كودن، به آموزگار مربوط نيست؛ اگر يكى استعداد دارد و كوشش كرده است و ديگرى استعداد ندارد يا كوشا نبوده، ربطى به معلّم ندارد. در مورد خدا و هستى بايد اعتراف كرد كه همه تفاوتها و اختلافها هم به دست خدا است. خدا در دو مرحله كار كرده، در يك مرحله موجودات را متفاوت آفريده و در مرحله ديگر به حساب تفاوتهايشان با آنها رفتار كرده و به هر يك آنچه را استحقاق داشته داده است. اشكال، متوجه مرحله اول است كه چرا از آغاز، همه را يكسان نيافريده است؟ بايد ديد راز تفاوتها چيست؟

راز تفاوتها

راز تفاوتها يك كلمه است :

 «تفاوت موجودات، ذاتى آنها مى‏باشد و لازمه نظام علت و معلول است».

جمله سنگينى است، ولى چاره‏اى نيست، بايد توضيح داده شود. در اينجا ناچاريم آنچه يك نوبت گفته‏ايم، بار ديگر با بيانى ديگر تكرار كنيم و بالاخره دشوارى يك بحث عميق را بر خود هموار سازيم و به اميد دست يافتن به نتيجه‏اى عالى و دلچسب، دنباله بحث پيشين را بگيريم و اجباراً قدرى فيلسوف شويم.

چنان كه قبلا اشاره شد، در حكمت الهى، اين بحث، تحت عنوان «كيفيت صدور موجودات از ذات بارى» مطرح مى‏گردد. موضوع بحث اين است كه: آيا اراده خدا بطور جدا جدا به آفرينش موجودات تعلّق مى‏گيرد؟ مثلا اراده مى‏كند و آقاى «الف» را مى‏آفريند؛ اراده ديگرى مى‏كند و آقاى «ب» را مى‏آفريند و اراده سومى مى‏كند و فرضا شى‏ء «ج» را خلق مى‏كند؛ و همين طور هر چيزى را با اراده‏اى جداگانه و مخصوص به آن چيز خلق مى‏كند؟ يا آنكه همه اشياء را با يك اراده واحد و بسيط ايجاد مى‏نمايد؟

گروهى از متكلّمين كه در معارف الهى، «سطحى» فكر مى‏كنند طرفدار احتمال اول‏اند؛ ولى آنچه را كه دلائل دندان شكن عقلى و براهين قاطع فلسفى اثبات مى‏كند و شواهدى از قرآن كريم نيز بر درستى آن هست، نظريه دوم است. به موجب اين نظريّه، همه جهان، از آغاز تا انجام، با يك اراده الهى بوجود مى‏آيد، يعنى بى‏نهايت چيز بوجود مى‏آيد و همه با اراده خدا بوجود مى‏آيد ولى نه با اراده‏هاى جدا جدا، بلكه فقط با يك اراده، آن هم يك اراده بسيط، چنانكه قرآن كريم مى‏فرمايد:

انّا كلّ شى‏ء خلقناه بقدر و ما امرنا الّا واحدة كلمح بالبصر  «ما همه چيز را با اندازه و قدر مشخّص آفريده‏ايم و كار ما جز يكى نيست، هم چون چشم برهم زدن.»

به موجب اين عقيده، براى آفرينش، نظام خاص و قانون و ترتيب معيّنى است و اراده خدا به وجود اشياء، عين اراده نظام است. از همينجا است كه قانون علّت و معلول و يا «نظام اسباب و مسبّبات» بوجود مى‏آيد. معناى «نظام اسباب و مسبّبات» اين است كه هر معلولى علت خاص، و هر علتى معلول مخصوص دارد؛ نه يك معلول مشخص ممكن است از هر علتى بدون واسطه صدور يابد و موجود گردد و نه يك علت معيّن مى‏تواند هر معلولى را بى‏واسطه ايجاد كند. در حقيقت، هر موجود و هر شيئى در نظام علت و معلول، جاى مشخّص و مقام معلومى دارد، يعنى آن معلول، معلول شى‏ء معيّنى است و علّت شى‏ء معيّن، و اين همان مفهوم دقيق «انّا كلّ شى‏ء خلقناه بقدر»  است.                

مجموعه ‏آثاراستادشهيدمطهرى  ، جلد‏1 ، عدل الهي ، صفحه 126 و 127 

( استفاده از اين مطلب بدون ذكر نشاني سايت جايز نيست)