تعصّب و تبعیض نژادی پدیده شومی است که در طول تاریخ سبب مصیبت های بسیاری، برای بشر بوده است. امروزه در اوایل قرن بیست و یکم، به رغم پیشرفت های علمی و مادی، هنوز معضل تبعیض نژادی، وجدان های بیدار را می آزارد. با گذشت زمان، فقط این امر، مسأله ای اجتماعی به جا نمانده، بلکه وجوه و مصداق های جدیدی یافته است. بعضی از یهودیان که روزگاری، به جهت وابستگی به قوم و مذهب یهود، در سراسر اروپا، تحقیر می شدند، امروزه خود بدترین ظلم ها و تبعیض ها را در حق مردم مظلوم فلسطین روا می دارند. به همین جهت، نام گذاری روزی به نام «روز جهانی مبارزه با تبعیض نژادی» از سوی وجدان های آگاه جهان، یک اقدام عاقلانه و انسانی است.

امریکا و تبعیض نژادی

اگر چه امریکا خود را پرچم دار دموکراسی جهانی می داند، اما واقعیت های اجتماعیِ حاکم در جامعه امریکا نشان می دهد، برخی اقوام و نژادها، به بدترین وجه، مورد تبعیض قومی و نژادی قرار می گیرند. یان رابرتسون، جامعه شناس امریکایی، در ضمن توصیفی که از وضعیت اسف بار سیاه پوستان امریکایی می کند، می نویسد: «تبعیض های نهادینه شده، هنوز در سراسر ایالات متحده وجود دارد. بسیاری از سیاهان در محله هایی سکونت دارند که به طور غالب، سیاه پوست نشین هستند. حضور سیاهان در رده های بالای نظام سیاسی، بسیار پایین است. چنان که در سال 1998، فقط سه درصد اعضای کنگره امریکا، سیاه پوست بودند و هیچ یک از سناتورها یا فرمان داران، سیاه پوست نبودند. از همه مهم تر، وضعیت اقتصادی سیاهان، نسبت به سفیدپوستان بدتر است. در سال 1970، درآمد خانواده سیاه پوستان، به طور متوسط، تقریبا نصف درآمد خانواده سفید پوستان، بوده است.»

تبعیض در آفریقا

از روزی که استعمارگران اروپایی به قاره افریقا پا گذاشتند، سرنوشت مردم بومی این سرزمین، مانند ساکنان ابتدایی قاره امریکا و یا دیگر جاهای استعمارزده، بردگی و بهره کشی گردیده است. سفید پوستان اروپایی، با پشتیبانی دولت هایشان، بومیان افریقا را از بیشتر حقوق خود محروم کرده اند و آنان را فقط به کار کردن در معدن ها و کارهای پست و پر مشقت وا می دارند. گر چه در آفریقای جنوبی، با استقامت و پایداری سیاه پوستان، رژیم تبعیض نژادی آپارتاید از بین رفت، هم چنان در سراسر آفریقا، پول، زمین، معادن، صنایع و... در اختیار سفید پوستان مهاجر است. امریکا و دیگر متحدان اروپایی اش، هر گونه خیزش و قیام را از سوی سیاهان، با فشارهای سیاسی و روانی و تبلیغات گسترده سرکوب می نمایند و حتی در زمان های بحرانی، مداخله نظامی می کنند.

اهداف تبعیض نژادی

حامیان تبعیض نژادی که در نهان آنان وجدان آلوده و بیمار، حس طمع و افزون طلبی سیطره دارد، برای تسلط و اِعمال قدرت و نفوذ بر دیگران، تغییر اوضاع و موقعیت به نفع خود، به خشونت نژادی دست می زنند. اجبار طرف مقابل به اطاعت، اثبات برتری و ارضای حس خودخواهی، هدف های دیگری است که حاکمان خشونت و تبعیض، در پی آن ها هستند. نمونه آشکار اعمال تبعیض نژادی، در کشور فلسطین است که رژیم اسرائیل، با ثروت آن را چپاول و صاحبان اصلی اش را می کشد. رژیم اسرائیل به دنبال اجرای اهداف شیطانی خود، تمامی ابزار و امکانات سلطه و قدرت را به کار گرفته است.

شکل گیری روحیه نژاد پرستی

انسان به جهت پاره ای وابستگی ها؛ از قبیل سرزمین، خون، نژاد و مانند آن، خود را از دیگران جدا می شمرد و به قومی خاص، احساس وابستگی می کند و توجه خود را به تأمین منافع ملّی، حتی اگر مستلزم زیان دیگران هم باشد، معطوف می گرداند. تبعیض نژادی مرتبه های گوناگونی دارد؛ علاقه مندی به سرزمین و ملیّت و قوم و تبعیض گرایی افراطی چند مرتبه آن است. نظام هایی چون نازیسم در آلمان، فاشیسم در ایتالیا و صهیونیسم در فلسطین اشتغالی و... که بر اساس اعتقاد به برتری نژادی و حق سیادت بر دیگران تشکیل می شوند، از پدیده های شوم تبعیض نژاد هستند.

نژاد پرستی و میهن دوستی

میهن دوستی، یا حبّ الوطن و دوستی اقوام، خویشان و خانواده، نه فقط در اسلام مذموم نیست، بلکه بدان سفارش نیز شده است. اما ملّی گرایی، گاه به معنی «القومیه» یعنی گرایش شدید به نژادپرستی است. در این باره، دانشمندان علوم اجتماعی بر این باورند که وطن دوستی با وطن پرستی متفاوت است. وطن پرستی بی راهه است، ولی وطن دوستی، زمینه ساز و مشوّق توسعه یافتگی است.

اصل کلی در کشورهای توسعه یافته علاقه شدید عموم مردم به تاریخ، آداب، رسوم و محدوده جغرافیایی شان است و اساسا در جامعه ای که وطن دوستی نباشد، برای خدمت، رشد و توسعه یافتگی، انگیزه ای نخواهدبود. از این رو، باید میان وطن دوستی که امری مطلوب است، با وطن پرستی که مورد نکوهش واقع شده، تفاوت گذاشت.

نژاد پرستی از دیدگاه امام سجاد علیه السلام

مراد از نژاد پرستی آن است که شخص، حزب، گروه و یا قبیله، معیار حق و باطل قرار بگیرد. دوستی با اقوام را نمی توان مصداق نژاد پرستی دانست و کمک به آنان نیز از این محدود خارج است.

 از امام زین العابدین علیه السلام سؤال شد که مراد از تعصّب و نژادپرستی چیست؟ امام علیه السلام در جواب فرمودند:

 «اگر کسی بدی های قوم و ملت خویش را بهتر از خوبی های دیگران بداند، گرفتار تعصّب شده است؛ بنابراین، به جهت وجود این حالت، مسؤولیت دارد، اما محبّت به اقوام و خویشاوندان را عصبیّت نمی گویند، بلکه اگر آنان را در کارهای ظالمانه یاری کند، تعصّب ورزیده است.»

شیطان اوّلین نژاد پرست

شیطان نخستین کس است که روحیه استکبار و تعصّب در او پدیدار شد و بر آدم علیه السلام فخر فروخت و تکبّر ورزید و بر اثر همین فخر و طغیان، در برابر امر خداوند سبحان نفرین شده و رانده شده از رحمت الهی گردید. «همه فرشتگان به امر خداوند در مقابل آدم علیه السلام سجده کردند، مگر ابلیس که تکبر نمود و از کافران شد» و گفت: «مرا از آتش نورانی و آدم را از خاک ظلمانی و کدر آفریدی.» چنان که حضرت علی علیه السلام می فرماید: «شیطان را غیرت جاهلیت عارض شد. پس افتخار کرد بر آدم، به خلقت خودش و تعصّب نشان داد، به جهت اصل و ریشه اش. پس این دشمن خدا پیشوای متعصّبان و پیشرو متکبران است.» شیطان اساس و بنیان عصبیت و برتری نژادی را بنا نهاد. بدین جهت، هر کس که به ریشه و نژاد خویش فخر بفروشد، از یاران شیطان و از پیروان اوست.

راه کار مبارزه با تبعیض نژادی

آتش قوم گرایی و تبعیض نژادی، فقط با اجرای افکار دانشمندان، صدور اطلاعیه های جهانی حقوق بشر و قطعنامه های بین المللی خاموش نمی شود، بلکه بر اساس واقعیت ها و الگوهای تاریخی، راه نجات بشر از آسیب های نژادپرستی، زنده ساختن مفاهیم اخلاقی، ارزشی و انسانی است و راه مبارزه با تبعیض، احیای هویت اصل انسانی و فطری، در قالب دین و خدا باوری است.

اختلاف های ظاهری در نظر اسلام

موضع اسلام در برابر اختلاف های ظاهری که در جامعه های انسانی به چشم می خورد، بسیار آموزنده است. اسلام این موضوع را همان گونه می نگرد که به سایر جلوه های متنوّع پدیده های طبیعی می نگرد. در قرآن مجید، دگرگونی و اختلاف در زبان و رنگ، دلیل بر هستی خدا یاد شده است؛ بی آن که به یک زبان و یا یک رنگ، ویژگی و امتیاز ببخشد، آن ها را از پدیده های بسیاری شمرده که می بایست در آن ها دقت و تأمل نمود. در قرآن مجید آمده است: «دیگر از نشانه های او آفرینش آسمان ها و زمین و دگرگونی زبان ها و رنگ هاست. در این همانا برای آنان که دانایند، نشانه هاست.» اسلام دنیای انسان ها را آن گونه می نگرد که گویا باغی بزرگ با گل هایی رنگارنگ است.

پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر نژاد پرستان قریش

بزرگان قریش اصل مساوات را که پیامبر به رعایت آن همت گماشته بود، نمی پذیرفتند و به ایشان می گفتند: علت این که در مجلس های تو حضور نمی یابیم، این است که افرادی چون بلال حبشی، سلمان فارسی، صهیب رومی و غیر آنان از بردگان در آن مجلس ها حضور دارند. آنان را از کنارت بران تا با تو هم نشین شویم، ولی پیامبر این درخواست را نپذیرفت. آنان طرح دیگری را بیان کردند، چنان که گفتند روزی را برای آنان و روزی را برای ما اختصاص بده. آیه نازل شد: «آنانی را که صبح و شام خدا را می خوانند و قصدشان فقط خداست، از خود مران که نه چیزی از حساب آنان بر تو و نه چیزی از حساب تو بر آنان است. پس تو اگر آن خدا پرستان را از خود برانی، از ستم کاران خواهی بود.» با نزول این آیه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به این خواست آنان نیز تن نداد.

ارزش و ضد ارزش

اسلام، بی اهمیت دادن به عنوان ها و رنگ های ظاهری افراد، مردم را با ارزش هایشان می سنجد و معیار ارایه می دهد. آنچه خداوند به آن راضی باشد، ارزش و آنچه را نمی پسندد، ضد ارزش است. ارزش چیزی است که خداوند آنرا دوست دارد و ضد ارزش چیزی است که آن را زشت می شمارد. خداوند در قرآن می فرماید: «خدا نیکوکاران را دوست دارد». «خدا توبه کننده گان و پاکیزه گان را دوست دارد». «بی تردید خداوند پرهیزگاران را دوست دارد». «خدا افرادی را که به او توکل کنند، دوست دارد». «خدا دادگران را دوست دارد». هم چنین خداوند در مورد ضد ارزش ها می فرماید: «خدا تجاوزگران را دوست ندارد». «خداوند تباه کاری را دوست ندارد». «خدا افراد ستم کار را دوست ندارد». «خدا افراد خودپسند و فخرفروش را دوست ندارد». و... .

ایران اسلامی و مبارزه با تبعیض نژادی

بدون تردید، از افتخارات جاودانه نظام مقدس جمهوری اسلامی، قطع ارتباط با رژیم های مستبد و نژادپرست است. جمهوری اسلامی در هیچ شرایطی، ظلم و تبعیض را در افریقای جنوبی، در زمان حاکمیت رژیم «آپارتاید» تأیید نکرد و تا سقوط رژیم نژادپرست وقت، همواره از جامعه مظلوم سیاه پوستان حمایت می کرد. ایران اسلامی درباره فلسطین نیز فریادگر رنج ها و مصیبت های آن مردم مظلوم بوده است و همواره رفتار نژادپرستانه رژیم غاصب اسرائیل را محکوم کرده است.

* استفاده از اين مقاله بدون ذكر منبع جايز نيست *