به گزارش جماران ، حجت الاسلام و السملین استاد هادی سروش در سالروز شهادت حضرت فاطمه(س) در جمع عزاداران هیئت انصارالمهدی تهران گفت: خطبه نورانی حضرت زهرا (س) معروف به خطبه فدکیه در بخش اول که در بیان احکام الهی مانند نماز و روزه و حج و سائر فروعات دین است به بحث عدالت منتقل میشود و جملات ایشان حکایت از این حقیقت دارد که ریشه پیوند دلها فقط در یک حقیقت است و آن "عدالت" است. جامعه به اسم دین هرچقدر که در آن به نماز تا آخر فروع دین توصیه شود ولی از عدالت خبری نباشد، در آن جامعه پیوند دلها با یکدیگر و بلکه پیوند دلها با احکام نورانی الهی دیده نمیشود.
متن سخنرانی ایشان چنین است :
مقدمه: جایگاه احکام شرعی در خطبه حضرت زهرا (س)
یکی از نقاط مهم سخنرانی حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) در مسجد، سخن گفتن درباره مسائل و احکام شرعی است. در این خطبه نورانی، مطالب متنوع و گوناگونی جای گرفته که از جمله آنها سخنانی چند درباره احکام دین است. برای فهم کلمات ایشان در این رابطه، توجه به یک مقدمه ضروری است.
تفاوت اصول و فروع دین
احکامی که خداوند بر ما واجب فرموده و ما آنها را «فروع دین» مینامیم، عبارتاند از: نماز، روزه، زکات، حج، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر. اینها در مقابل «اصول دین» قرار دارند. اصول دین، اعتقادات ماست؛ یعنی باور به خداوند، وحدانیت او، عدالت او، معاد، نبوت و امامت. اما آنچه از اعتقاد ما بیرون میرود و باید به آن عمل کنیم، «احکام» نام میگیرد.
ظاهر و باطن احکام
احکام، هم ظاهری دارند و هم باطنی. ظاهر همان انجام دادن ظاهری عبادات است و بسیار مهم است؛ چنانکه اگر کسی عمداً در نماز کاری خلاف دستور دین انجام دهد (چیزی که در دین نیامده به دین اضافه کند، یعنی «تشریع»)، نمازش باطل میشود. اما این پوسته، محتوایی نیز دارد که قرآن از همان روزی که احکام را برای ما صادر کرد، به آن اشاره فرمود: «أقیموا الصلاة» و «کتب علیکم الصیام».
محتوای نماز: دوری از فحشا و منکر
قرآن میفرماید: «إن الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر». ظاهر نماز را باید بهدرستی و طبق فتوای مرجع تقلید به جا آورد، اما نماز باید باعث شود انسان با پیش از نمازش فرق کند و از بدیها فاصله بگیرد. کسی که پنجاه رکعت نماز میخواند اما از فحشا و منکر دوری نمیکند، بهرهای نبرده است.
حکایت ربا خور بازار
پدرم نقل میکرد که در بازار رباخوری بود که همیشه قرآنی جلویش باز بود. وقتی مشتری سر قیمت چانه میزد، میگفت: «شیطون نشو، بگذار قرآن بخوانم!» ببینید ظاهر قرآن خواندن، باطنش سرعت دادن به رباخواری بود!
محتوای روزه: دستیابی به تقوا
درباره روزه نیز قرآن میفرماید: «کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون». روزه انسان را باتقوا میکند. در گذشته که مردم بیشتر روزه میگرفتند، حال و هوای ماه رمضان در کوچه و بازار پیدابود.
فرمایشات حضرت زهرا (س) درباره محتوای احکام
حضرت زهرا (س) در این سخنرانی، یکبهیک محتوای احکام را بیان فرمود:
«فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلاةَ تَنْزیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ، وَ الزَّکاةَ تَزْکِیَةً لِلنَّفْسِ وَ نِماءً فِی الرِّزْقِ، وَ الصِّیامَ تَثْبیتاً لِلْاِخْلاصِ، وَ الْحَجَّ تَشْییداً لِلدّینِ، وَ الْعَدْلَ تَنْسیقاً لِلْقُلُوبِ...»
خداوند ایمان را برای پاکسازی شما از شرک قرار داد، و نماز را برای دور کردن شما از کبر (خودپسندی)، و زکات را برای پاکیزه کردن نفس و رشد روزی، و روزه را برای تثبیت اخلاص، و حج را برای استوار ساختن دین، و عدالت را برای هماهنگ کردن (و نزدیک کردن) دلها..
در ادامه حضرت زهرا (س) به حکمت برخی دیگر از دستورات و احکام نیز اشاره میکنند که از جمله آنها موارد است ؛ جهاد: عزت اسلام ، امر به معروف: مصلحت عامه مردم ، قصاص: حفظ خونها ، وفای به نذر: در معرض مغفرت قرار گرفتن ، رعایت پیمانه و ترازو: جلوگیری از کمفروشی ، نهی از شرابخواری: پاکیزگی از پلیدی ، دوری از تهمت: محفوظ ماندن از لعنت ، و ترک دزدی: الزام به پاکدامنی.
نکته کلیدی: عدالت، حیات احکام
اما اگر بخواهیم این احکام اثر وسیع و پایدار داشته باشند، باید به نقطهای برسند که امیرالمومنین علی (ع) فرمود: «العدل حیات الأحکام» — عدالت، حیات و زنده بودن احکام است. این سه کلمه را حفظ کنید.
احکام از نماز و روزه تا آخر، حیاتشان به عدالت است. ممکن است کسی پنجاه رکعت نماز بخواند اما نمازش زنده نباشد. کسی که عدالت ندارد، همه این احکام را انجام میدهد و به جهنم نمیرود، اما نباید توقع داشته باشد که همه خوبیهایی که خدا در قرآن برای این احکام قرار داده، به او برسد.
عدالت در نگاه امام خمینی(ره)
عدالت یک معیار عملی برای سنجش حکومت اسلامی است ، لذا امام راحل بر این باور بود ؛ حکومتی عادل است که به مستضعفان رسیدگی کند، مسئولانش از طبقات محروم باشند یا درد آنان را لمس کرده باشند، و از تجملگرایی و کاخنشینی پرهیز کند. ایشان در وصیت نامهشان ؛ «اقامه عدالت» را از «بزرگترین واجبات» شمردند و اصرار ایشان در شروع و سرآغاز «اقامه عدالت» ؛ اول از همه به مسئولین متوجه بود.
سخن آیتالله بهشتی
آیتالله بهشتی می فرمود: جامعهای که در آن عدالت نباشد و گرسنه ای از گرسنگی ناله کند، هر چقدر قرآن و نماز هم بخوانید، فایده ندارد. این سخن برگرفته از همان بیان امیرالمومنین است.
عدالت و جذب جوانان به نماز
عدالت، نماز را زنده میکند، روزه را زنده میکند و مردم بهویژه جوانان را به نماز نزدیک میکند. وقتی از ما میپرسند «با بچهای که نماز نمیخواند چه کنیم؟»، پاسخ همین است: اگر در خانه و جامعه عدالت رعایت شود، احکام زنده میشوند.
عدالت فردی، خانوادگی و اجتماعی
حضرت زهرا (س) بلافاصله پس از بیان احکام فرمود: «والعدل تنسیقاً للقلوب» — عدالت، دلهای مردم را به یکدیگر نزدیک میکند. عدالت فردی، خانوادگی و اجتماعی، دلها را به هم نزدیک میکند؛ دل مردم را به حاکمان و مدیران نزدیک میکند. یارانه نمیتواند دلها را نزدیک کند، اما عدالت میتواند. عدالت جامعه را آرام، اخلاقی و سرشار از محبت میکند.
سه آیه قرآن درباره عدالت
آیه اول: سوره حدید، آیه ۲۵
«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»؛ انبیا با دلایل روشن، کتاب آسمانی و میزان آمدند تا مردم به عدالت رفتار کنند. انبیا خودشان معیار و ترازو هستند؛ باید خود را با آنها مطابقت دهیم.
مثال ساده از رفتار عدالتمحور انبیاء ؛ حکایت مادر و خرما معروف است ؛ مادری نزد پیامبر آمد و گفت: فرزندم فقط حرف شما را میشنود، خرمایی برایش تجویز کنید. پیامبر فرمود: فردا بیا. فردا آمد و پیامبر با محبت کودک را راهنمایی کرد. وقتی پرسیدند چرا دیروز نفرمودید، گفت: «دیروز خودم خرما خورده بودم.» ؛ رطب خورده منع رطب کی کند! این است معنای میزان بودن انبیا.
آیه دوم: سوره هود، آیه ۸۵
«یا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ» ؛ بعد تصریح به عدالت اقتصادی ، تصریح به یک انر کلی دارد و آن این است ؛ حق و حقوق مردم را کم نگذارید. کلمه «ناس» یعنی همه مردم، نه فقط همکیشان و خویشان. اگر در مترو به پیرزنی برخوردی که بهسختی ایستاده، هرچند مسلمان نباشد، اخلاق و عدالت اقتضا میکند جایت را به او بدهی. این حتی از عدالت بالاتر، یعنی انصاف است.
آیه سوم: سوره مائده، آیه ۸
«لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى» ؛ دستور اکید قرآن این است ، دشمنی با هر فرد و قوم و ملت و دولت نباید شما را به بیعدالتی وادار کند.پس در مواجهه با دشمن ، حق بیعدالتی نداریم.
اهمیت عدالت حاکمان
قطب راوندی از پیامبر اکرم (ص) نقل میکند که آنحضرت فرمود: «یَوْمٌ وَاحِدٌ مِنْ سُلْطَانٍ عَادِلٍ خَیْرٌ مِنْ مَطَرٍ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ حَدٌّ یُقَامُ فِی اَلْأَرْضِ أَزْکَی مِنْ عِبَادَةِ سِتِّینَ سَنَةً» ؛ «یک روز از فرمانروایی عادل، بهتر از چهل روز باران (رحمت) است؛ و اجرای یک حدّ (مجازات الهی) در زمین، پاکیزهتر از شصت سال عبادت است.»
نشانههای رضایت الهی
مرحوم کلینی در اصول کافی (ج۵، ص۱۶۲) از پیامبر نقل میکند: نشانه رضایت خدا از یک جامعه دو چیز است:
اول؛ عدل و سلطان: حاکمان و مدیران به عدالت پایبند باشند.
دوم؛ عدم گرانی: جامعه، جامعه گرانفروشی نباشد.
اینها فرمایشات پیامبر عزیز عالم اسلام و فاطمه زهرا (س) است.