در نگاه علامه جعفری، عرفان اسلامی گسترش و اشراف نورانی منِ انسانی بر جهان هستی است.
خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: 25 آبان سالروز درگذشت علامه محمدتقی جعفری مفسر قرآن و مثنوی است. محمد جواد گودینی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، در یادداشتی که برای اینمناسبت نوشته و برای انتشار در اختیار تسنیم قرار گرفته، به تبیین بخشهایی از شخصیت عرفانی و فلسفی ایشان پرداخته است.
متن یادداشت به شرح زیر است:
عرفان که به معنی شناخت و دانستن است، تلاشی برای شناخت خداوند از طریق معرفت شهودی و قلبی و از راه تزکیه نفس بوده و از این رو میتوان بخش مهمی از آن را به عمل و اخلاق فرد سالک پیوند داد و عرفان عملی، حرکت در مسیر سلوکی است که به راه خشنودی خداوند و شناخت آن ذات بیهمتا از راه معرفت قلبی و درونی و عشقی عمیق به خالق هستی منتهی میگردد.
عشق حقیقی و شیدایی به آفریدگار جهان که زیبایی مطلق و دیگر کمالات است، یکی از بنیادیترین مؤلفههای عرفان اسلامی بوده که به زبان وصف درنمیآید؛ به قول حافظ:
سخن عشق نه آن است که آید به زبان
ساقیا می ده و کوتاه کن این گفت و شنود
انسانِ کامل شخصی خداجو بوده که به مقام شهود بار یافته و خلیفه خداوند است و صفات مستخلف عنه را در خویش جستجو میکند. (بنیاد عرفان برتر، ص83)
عرفان اسلامی از علومی است که در سایه اسلام و پس از ظهور این آیین آسمانی در جامعه اسلامی آن روزگار آغاز گردید و برخی از اصحاب و تابعان (همچون سلمان فارسی، اویس قرنی و حسن بصری) گرایشهای متصوفانه و عارفانه داشته و زندگیشان سراسر زهد و عبادت بود. از این رو ادعای برخی خاورشناسان (همچون پالاسیوس، اسمیت و مرگولیوث) که ریشه عرفان ایرانی، هندی و مسیحی است، سخنی باطل و نادرست است؛ ضمن آنکه جنس عرفان اسلامی که با آیات قرآن و حدیث پیوندی ناگسستنی دارد، با عرفان انزواطلبانه و فرار از جامعه منافات دارد و این حقیقت را بازگو میسازد که خواستگاه عرفان اسلامی (از جمله عرفان ایرانی) با عرفانهای شرقی و مسیحی تفاوتهای اساسی و بنیادین دارد.
در نگاه علامه محمدتقی جعفری دانشمند، فیلسوف و عارف بزرگ معاصر، عرفان اسلامی گسترش و اشراف نورانی منِ انسانی بر جهان هستی است به جهت قرار گرفتن من در جاذبه مطلق که به لقاء الله منتهی میگردد. (عرفان اسلامی، ص21) از دیدگاه این متفکر نامی اسلام و تشیع، منِ انسانی جهت آمادهسازی برای دیدار با خدا، قابل شناخت و تکمیل (کامل شدن و به کمال رسیدن) میباشد و از اینجا تفکر کسانی که از این اندیشه انسانساز تهی بوده و تفاوت چشمگیرشان با مردان الهی که پای در طریق سلوک نهادند، روشن میگردد. همچون نرون که میگوید: ای کاش همه انسانها یک گردن داشتند و من با یک ضربه شمشیر، آن را قطع میکردم. (این باور در برابر اندیشه روح افزای عارفان و سالکانی است که همه موجودات را نشانی از خدا دانسته و احترام و تکریم همگان را بر خود لازم میدانستند و عدالت در رفتار و گفتار، سرلوحه کردارشان بود). (همان، ص33)
به دیگر سخن، عرفان الهی (عرفان مثبت که اندیشه و انگیزه انسان را به عالم بالا سوق میدهد) ماهیت انسان را به سمت و سویی گرایش میدهد که خیرخواه دیگران بوده، فضیلتها در او راسخ شده و زبانش به ذکر خدا در ترنم بوده و قلبش نیز عرش خدای رحمن است.
چنین کسی که پای در طریق عرفان نهاده، منِ انسانی خود را به کمال رسانده و در راستای هدف اصلی خداوند از آفرینش جهان (عبادت و پرستش و دستیابی به مقام قرب در سایه بندگی و اطاعت از خدا) گام برمیدارد و خداوند حقیقتی فوق تصور و بینهایت مطلق است که همه کمالات را دارا میباشد.
به باور مرحوم جعفری، اساسیترین شرط رسیدن به عالیترین مقصد در سیر و سلوک عرفانی این است که سالک هرگز احساس هیچگونه امتیاز و برتری نکند؛ چرا که این حالت (عُجب و رضابت از خویشتن)، آفتی هلاککننده در طریق عرفان و سلوک است. علاوه بر این، موانع دیگری نیز در مسیر حرکت الهی وجود دارد؛ از جمله: اشتغالات و علایق دنیوی، اشباع حس خودخواهی که مانعی بزرگ در مسیر سالک راه عرفان الهی است، احساس ابتهاج و شکوفایی ناشی از ورود به حدود جاذبیت ربوبی و تخلق به اخلاق خدایی.
استاد از دانشمند بزرگ جهان اسلام شیخالرئیس ابنسینا این سخن را نقل میکند: کسی که عرفان را فقط برای اینکه به عرفان برسد بخواهد، چنین کسی آرایش خود و مباهات به آن را میخواهد، نه حق را. (همان، ص62) به باور استاد جعفری، جهان هستی معبدی بزرگ برای سالکان راه حق و حقیقت بوده و تلقی کردن جهان هستی به عنوان یک عبادتگاه بزرگ برای نگریستن به پیشگاه ربوبی و کشش به فروغ بینهایت، از اصلیترین شرایط ورود به عرفان اسلامی است. (همان، ص68) علامه جعفری، ادعای عرفان همراه با بیتوجهی به دیگر انسانها را نکوهش کرده و گوشهگیری با انگیزه بیاعتنایی به جامعه را جلوهای از عرفان کاذب و منفی ارزیابی میکند. (همان، ص84)
مرحوم استاد که خود مولویشناسی پژوهنده بوده و در آثار این شاعر و عارف سترگ ادب پارسی غور و تأمل بسیاری کرده، بخشی از عمر خویش را به شرح و تبیین "مثنوی معنوی" مبذول نموده و علل جاذبه گفتار این شاعر برجسته را در عوامل ذیل میداند: وسعت و گسترش اطلاع مولوی در انسانشناسی و جهانبینی، هماهنگی گفتههای او با دل و جان انسانِ شنونده و خواننده و احساس شگفت بازگشت به خود که با مطالعه آثار مولوی به انسان دست میدهد. (مولوی و جهانبینیها، 42- 41)
به باور مرحوم استاد جعفری، مولوی از فلسفه یونان اطلاع داشته و در سرتاسر مثنوی معنوی از فلسفهگرایی و حکمتبافیهای رایج که ریشه در یونان باستان دارد، اظهار نفرت و بیزاری میکند. (همان، ص70) استاد جعفری در شرح مثنوی معنوی، با بهرهگیری از آیات قرآن و روایات اسلامی (که مولوی به عنوان یک دانشمند اسلامی و فقیهی بزرگ، بهره بالایی از معارف قرآنی داشته و مثنوی او، تفسیر قرآن به زبان شعر ارزیابی میشود)، مثنوی را شرح گفته و این اقیانوس عرفان و معنویت را که مورد توجه دانشمندان در سراسر گیتی بوده، به زیبایی و دقتی بالا شرح مینماید و نکتههای عمیقی از آن ارائه مینماید که برای پژوهشگران ادب پارسی دلپذیر و شیواست. (تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی معنوی، ج1، ص11- 5)
مرحوم استاد جعفری از متفکران بزرگ معاصر است که در چندین زمینه علمی (به ویژه فلسفه و عرفان) به مطالعه پرداخته و آثار قلمی و سخنرانیهای این استاد معظم گواهی است بر چند بُعدی بودن وی و بدون تردید یکی از ابعاد برجسته شخصیت وی، بعد معنوی و عرفانی است. او که بر فلسفه اسلامی و غرب نیز تسلط بالایی داشته، ذوق عرفانیاش او را به نگارش آثاری ارزنده در این باره کشانده که مهمترین آن، شرح اشعار مولوی رومی عارف بزرگ سده هفتم است.
منبع:
1- جعفری، محمدتقی، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی معنوی، انتشارات اسلامی 1373
2- ــــــــــ، عرفان اسلامی، نشر کرامت
3- ــــــــــ، مولوی و جهانبینیها، مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری 1379
4- کبیر، یحیی، بنیاد عرفان برتر، قم، بوستان کتاب 1388