به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، نشریه «فارن افرز» در تحلیلی به بررسی تأثیر جنگ ایران بر تحول الگوهای نبرد مدرن، نقش پهپادها و موشک‌های ارزان و دقیق در کاهش شکاف میان قدرت‌های نظامی بزرگ و کشورهای ضعیف‌تر، و چالش‌های آمریکا در برابر مفهوم «انبوه دقیق» پرداخت و نوشت:

وقتی ایالات متحده بمباران ایران را آغاز کرد، انتظار داشت بتواند در مدت کوتاهی بر ساختار حاکمیتی این کشور غلبه کند. در ۲۴ ساعت نخست جنگ، نیروهای آمریکایی و اسرائیلی حدود هزار هدف را مورد حمله قرار دادند. طی ۳۷ روز بعد نیز ۱۲ هزار هدف دیگر بمباران شد و بخش بزرگی از زیرساخت‌های نظامی ایران آسیب دید یا از بین رفت. این حملات به کشته شدن(شهادت) آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، وزیر دفاع و فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انجامید.

با این حال، بیش از شش ماه بعد، ساختار حاکمیتی ایران نه‌تنها همچنان پابرجاست، بلکه از برخی جهات حتی ممکن است نسبت به قبل موقعیت مستحکم‌تری پیدا کرده باشد. مقام‌های کشته‌شده به‌سرعت جایگزین شدند و تهران نیز حملات متقابلی علیه واشنگتن و شرکای منطقه‌ای آن انجام داد. ایران همچنین تنگه هرمز را بست؛ اقدامی که به افزایش قیمت انرژی در سراسر جهان انجامید و اهرم سیاسی تازه‌ای در اختیار تهران قرار داد؛ مسئله‌ای که موجب نارضایتی جدی مقام‌های آمریکایی شد.

چند عامل می‌تواند توضیح دهد که چرا عملکرد ایران فراتر از انتظارات اولیه بود. نخست اینکه ایران طی سال‌های گذشته برای سناریوی حمله احتمالی آمریکا و اسرائیل برنامه‌ریزی کرده بود و در نتیجه، برای بازسازی سریع ساختار حکومتی پس از کشته شدن(شهادت) مقام‌های ارشد آمادگی داشت. همچنین با وجود محاصره دریایی آمریکا، توانست به اندازه‌ای کالا وارد کند که از فروپاشی کامل اقتصاد جلوگیری شود.

با این همه، یکی از مهم‌ترین عوامل، ایجاد زرادخانه بزرگی از پهپادها و موشک‌های نسبتاً ارزان اما دقیق بود. این تسلیحات باعث شدند ضدحملات ایران کارآمدتر باشند و تهران بتواند تنگه هرمز را ببندد و از این طریق، هزینه تشدید بیشتر جنگ برای آمریکا را افزایش دهد.

ایران در این روند، واقعیتی فراتر از این جنگ را نیز نشان داده است. عصر آنچه می‌توان «انبوه دقیق» نامید ــ یعنی استفاده از شمار زیادی تسلیحات هدایت‌شونده دقیق، کم‌هزینه و قابل تولید در حجم بالا ــ آغاز شده است.

دیگر نمی‌توان تصور کرد که ارتش ایالات متحده یا هر ارتش دیگری صرفاً با اتکا به تعداد محدودی از تسلیحات فوق‌پیشرفته و بسیار گران‌قیمت، بتواند در یک جنگ تمام‌عیار حریف را مقهور کند. کشورهای ضعیف‌تر نیز اکنون می‌توانند با اجرای رگبارهای گسترده از سامانه‌های تهاجمی ارزان‌تر، بخشی از برتری نظامی قدرت‌های بزرگ را خنثی کنند.

در شرایط کنونی، حمله از دفاع ارزان‌تر شده است. هزینه رهگیرهای مؤثر هنوز به سطح هزینه پهپادها و موشک‌های تهاجمی کاهش نیافته و همین مسئله دفاع در برابر «انبوه دقیق» را بسیار پرهزینه می‌کند.

در عمل، ارتش‌ها نمی‌توانند به‌طور نامحدود رگبار پهپادهای تهاجمی شاهد-۱۳۶ با قیمت تقریبی ۳۵ هزار دلار را با موشک‌های پاتریوت چهار میلیون دلاری رهگیری کنند.

البته جنگ ایران در عین حال نشان داده است که فناوری پیشرفته همچنان نقشی اساسی دارد.

برای نمونه، ایالات متحده توانسته است اهداف مهم و باارزش در ایران را با موفقیت قابل توجهی مورد حمله قرار دهد؛ زیرا از سامانه‌های هوش مصنوعی برخوردار است که می‌توانند اهداف را با سرعتی بسیار بیشتر از گذشته شناسایی و برای حمله پیشنهاد کنند. تسلیحات پیشرفته و گران‌قیمت آمریکا همچنان بسیار دشوارتر از نمونه‌های ارزان‌تر قابل رهگیری هستند و احتمال بیشتری دارد که تنها با یک حمله بتوانند هدف مورد نظر را نابود کنند.

با این حال، جهان در حال آموختن از تجربه ایران است؛ تجربه‌ای که بر درس‌هایی بنا شده که جنگ اوکراین نیز پیش‌تر به‌روشنی نشان داده بود. آینده جنگ، دست‌کم تا حد قابل توجهی، به استفاده از «انبوه دقیق» وابسته خواهد بود. از این پس، کشورها بیش از گذشته بر ضرورت تولید و استفاده گسترده از سامانه‌های تسلیحاتی ارزان، پرتعداد و قابل مصرف تأکید خواهند کرد؛ تغییری که می‌تواند هم شیوه جنگیدن و هم موازنه نظامی میان کشورها را دگرگون کند.

گرفتار در ساختارهای قدیمی

در نگاه نخست ممکن است چنین به نظر برسد که ظهور قابلیت‌های نظامی جدید همواره به سود کشورهای ثروتمند است. اما واقعیت پیچیده‌تر از این است. اگر یک سامانه جدید بسیار گران‌قیمت باشد، طبیعی است که قدرت‌های ثروتمند و تثبیت‌شده بیشترین بهره را از آن ببرند. اما اگر فناوری جدید ارزان باشد و در عین حال برای استفاده مؤثر از آن به تغییرات گسترده سازمانی نیاز باشد، سایر کشورها نیز می‌توانند با همان سرعت ــ و گاه حتی سریع‌تر ــ از آن بهره‌برداری کنند.

در واقع، قدرتمندترین ارتش‌های جهان اغلب زمانی که با ضرورت انجام تغییرات سازمانی بنیادین و اخلال‌گر روبه‌رو می‌شوند، با دشواری مواجه می‌شوند. موفقیت‌های گذشته این ارتش‌ها معمولاً بوروکراسی‌ها، رویه‌ها و سوگیری‌های سازمانی‌ای ایجاد کرده که سازگاری با شرایط جدید را دشوارتر می‌کند.

در نتیجه، این ارتش‌ها برای ادغام قابلیت‌های تازه‌ای که نمی‌توان آن‌ها را به‌سادگی در ساختارهای موجود جای داد، با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شوند.

«انبوه دقیق» دقیقاً یکی از همین قابلیت‌هاست.

قدرتمندترین ارتش‌های متعارف جهان عمدتاً حول تعداد محدودی از تسلیحات و پلتفرم‌های بسیار پیشرفته، گران‌قیمت و دشوار برای تولید سازمان‌دهی شده‌اند؛ سامانه‌هایی مانند موشک‌های تاماهاوک و جنگنده‌های اف-۳۵.

یگان‌های نظامی نیز آموزش‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و شیوه عملیات خود را بر اساس همین سامانه‌ها طراحی کرده‌اند.

در نتیجه، سازگار شدن با قابلیت‌های مبتنی بر «انبوه دقیق» برای این نیروها آسان نیست؛ زیرا این رویکرد به شیوه‌های متفاوتی از آموزش و درک کاملاً تازه‌ای از نحوه جنگیدن نیاز دارد.

برای مثال، سامانه‌های پیشرفته و گران‌قیمت کمیاب هستند و به همین دلیل، یگان‌ها باید با احتیاط بسیار زیاد از آن‌ها استفاده کنند، از هدر رفتن این تجهیزات جلوگیری کرده و احتمال از بین رفتن آن‌ها را به حداقل برسانند.

اما در الگوی «انبوه دقیق»، منطق عملیاتی متفاوت است. یگان‌ها باید بتوانند سریع تصمیم بگیرند و عمل کنند و نباید اجازه دهند تلاش برای یافتن بهترین و کامل‌ترین راه‌حل، مانع استفاده فوری از یک راه‌حل مناسب و مؤثر شود.

این مسأله تا حدی توضیح می‌دهد که چرا ایالات متحده برای سازگار شدن با الگوی «انبوه دقیق» با دشواری مواجه شده است؛ آن هم در شرایطی که خود آمریکا فناوری هدایت دقیق را ابداع کرده و همچنان یکی از قدرتمندترین نیروهای نظامی جهان را در اختیار دارد.

ایران، در مقابل، طی سال‌های گذشته تا حد زیادی از دسترسی به بخشی از پیشرفته‌ترین قابلیت‌های نظامی محروم بوده است. در نتیجه، تهران ناچار شد سرمایه‌گذاری سنگینی بر سامانه‌های تهاجمی یک‌طرفه دوربرد و موشک‌های بالستیک ارزان‌تر انجام دهد. حاصل این رویکرد، جنگی بوده که در آن عملکرد ایران به‌طور چشمگیری فراتر از انتظارات اولیه ظاهر شده است.

تهران نمی‌توانست در برابر تسلیحات فوق‌پیشرفته ارتش آمریکا، حمله به حمله و سامانه به سامانه رقابت کند؛ اما نیازی هم به چنین کاری نداشت. ایران می‌توانست در مدت کوتاهی شمار زیادی پهپاد نسبتاً دقیق و موشک‌های ارزان‌قیمت را به سوی پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های حیاتی منطقه شلیک کند و از مزیت حجم و هزینه پایین بهره ببرد.

ایالات متحده نیز در مقابل، میلیاردها دلار خسارت به ایران وارد کرده است، اما تحقق این هدف مستلزم مصرف گسترده ذخایر موشک‌های تاماهاوک، موشک‌های SM-6 و دیگر سامانه‌های گران‌قیمت بوده است.

در نتیجه، واشنگتن اکنون ناچار است با سرعت برای بازسازی ذخایر تسلیحاتی خود و همچنین تأمین مجدد ذخایر شرکای خود در سایر نقاط جهان، از جمله تایوان و اوکراین، اقدام کند.

کشورهای ضعیف‌تر دیگر صرفاً به دلیل هزینه‌های بالای تسلیحات از رقابت قدرت نظامی کنار گذاشته نمی‌شوند.

در همین حال، تهران به‌واسطه آمادگی‌های گسترده و برنامه‌ریزی‌های پیشین توانسته است خسارت‌های سنگین واردشده در طول جنگ را تحمل کند. ایران در سال‌های منتهی به جنگ، شبکه‌ای وسیع از زیرساخت‌های موشکی زیرزمینی را در نقاط مختلف کشور ایجاد کرده بود؛ شبکه‌ای که تاکنون نابودی کامل آن برای نیروهای آمریکایی و اسرائیلی ممکن نشده است.

ایالات متحده حتی در نابودی تأسیسات تولید موشک ایران که به‌شدت پراکنده و غیرمتمرکز شده‌اند، با مشکلات بیشتری روبه‌رو شده است. این وضعیت برخی از فرضیات بنیادینی را که از زمان عملیات «طوفان صحرا» علیه عراق در سال ۱۹۹۱ بر کارزارهای هوایی آمریکا حاکم بوده، وارونه کرده است؛ زمانی که تمرکز اصلی بر نابودی ذخایر موجود تسلیحات دشمن قرار داشت.

ایران نشان داده است که کشورهای ضعیف‌تر دیگر به‌دلیل هزینه‌های سرسام‌آور تسلیحات از رقابت قدرت نظامی حذف نمی‌شوند. در سوی مقابل، ایالات متحده نیز دریافته است که قدرت‌های نظامی برتر لزوماً در نبردهای بزرگ و طولانی از برتری تضمین‌شده برخوردار نیستند.

از همین رو، عجیب نیست که کشورهای ثروتمند و فقیر به‌طور همزمان در حال سرمایه‌گذاری روی مفهوم «انبوه دقیق» هستند. برای نمونه، کره شمالی فناوری پهپادهای شاهد ایران و تجهیزات مربوط به تولید آن‌ها را از روسیه دریافت کرده و در حال استفاده از این فناوری برای توسعه وسایل پرنده بدون سرنشین ارزان‌قیمت خود است.

یک شرکت در نیجریه نیز با یک تولیدکننده ترکیه‌ای قرارداد بسته تا ۱۰۰ هزار پهپاد تهاجمی یک‌طرفه را در تأسیسات مونتاژ داخلی تولید کند.

لهستان هزینه‌های خود در حوزه پهپادها و سامانه‌های مقابله با پهپاد را از حدود ۲۷ میلیون دلار در اواخر سال ۲۰۲۳ به تقریباً ۶.۹ میلیارد دلار در سال جاری افزایش داده و همزمان کارخانه‌های داخلی تولید پهپاد راه‌اندازی کرده است.

شش کشور اروپایی، از جمله فرانسه، آلمان و بریتانیا، نیز نامه اعلام قصدی را امضا کرده‌اند که بر اساس آن قصد دارند به‌صورت مشترک یک پهپاد تهاجمی یک‌طرفه با برد بیش از ۳۰۰ مایل و هزینه هدف کمتر از ۱۰۰ هزار دلار توسعه دهند.

عربستان سعودی نیز از پهپاد تهاجمی ساخت خود که با الگوبرداری از پهپاد شاهد طراحی شده، رونمایی کرده است؛ پهپادی که گفته می‌شود بیش از ۹۰۰ مایل برد دارد.

حزب حاکم ژاپن نیز درخواست بودجه دفاعی بی‌سابقه ۵۵.۶ میلیارد دلاری ارائه کرده است؛ بودجه‌ای که بخش عمده‌ای از آن قرار است صرف خرید شمار زیادی پهپاد تهاجمی شود.

برتری حمله بر دفاع

جنگ ایران نشان داده است که تقریباً هر ارتشی قادر است شمار زیادی تسلیحات ضربتی دقیق را که قیمت هر واحد آن‌ها تنها ده‌ها هزار دلار است، در اختیار بگیرد.

اما دفاع همچنان به‌مراتب گران‌تر از حمله است.

تعداد بسیار کمی از رهگیرهای قابل‌اعتماد وجود دارند که قیمت هر واحد آن‌ها کمتر از یک میلیون دلار باشد.

برای مقابله با «انبوه دقیق» ایران، واشنگتن ناچار شد حدود ۶۵ درصد از رهگیرهای پاتریوت و ۳۵ درصد از رهگیرهای تاد خود را مصرف کند؛ به‌گونه‌ای که اکنون به‌ترتیب حدود هزار و ۲۵۰ فروند از این دو نوع رهگیر برای آمریکا باقی مانده است.

شرکای ایالات متحده در خاورمیانه نیز با کاهش ذخایر سامانه‌های دفاع هوایی خود مواجه شده‌اند.

برای واشنگتن، بروز چنین چالشی تا حد زیادی اجتناب‌ناپذیر بود.

تمرکز تقریباً انحصاری آمریکا از پایان جنگ سرد بر سامانه‌های فوق‌پیشرفته و گران‌قیمت، به حوزه دفاع نیز تسری پیدا کرده بود. سیاست دفاعی آمریکا بر سامانه‌های ضدموشکی‌ای تأکید داشت که برای مقابله با حملات پیشرفته موشک‌های بالستیک و کروز طراحی شده بودند.

در همین حال، سیاستگذاران آمریکایی بر این فرض تکیه داشتند که جنگ‌های آینده کوتاه خواهند بود؛ در نتیجه، توجه چندانی به طراحی سامانه‌های دفاعی‌ای که بتوان به‌راحتی تولید و استقرار آن‌ها را در مقیاس گسترده افزایش داد، نشد.

اکنون واشنگتن و دیگر دولت‌ها در تلاش‌اند سامانه‌های دفاعی ارزان‌تری توسعه دهند و فناوری‌هایی مانند سلاح‌های انرژی هدایت‌شده و سامانه‌های مایکروویو پرقدرت را آزمایش می‌کنند؛ فناوری‌هایی که می‌توانند پهپادهای مهاجم را پیش از رسیدن به هدف منهدم کنند.

آن‌ها همچنین در حال بررسی سامانه‌های رهگیری‌ای هستند که برای نابودی پهپادها نیازی به برخورد مستقیم ندارند؛ بلکه کافی است به فاصله نزدیکی از هدف برسند و منفجر شوند.

بازار بین‌المللی نیز در حال حرکت به این سمت است.

اوکراین پهپادهای رهگیری را به میدان آورده که قیمت هر واحد آن‌ها تنها حدود ۱۴۰۰ دلار است. استارتاپ‌های اروپایی و شرکت‌های مستقر در کشورهای خلیج فارس نیز به‌طور همزمان در حال توسعه رهگیرهای ارزان‌تر هستند.

با این حال، در مقطع کنونی هیچ‌یک از این سامانه‌ها ظاهراً آمادگی لازم برای تولید و استقرار در مقیاس بسیار گسترده را ندارند.

جنگ ایران همچنین شماری از توانمندی‌های آمریکا را برجسته کرده که احتمالاً در عصر جدید جنگ کاربرد بسیار بالایی خواهند داشت.

در چند سال اخیر، سامانه‌های هوش مصنوعی که اطلاعات را از منابع متعدد جمع‌آوری و تلفیق می‌کنند و پیشنهادهای مربوط به هدف‌گیری را در اختیار فرماندهان قرار می‌دهند، به یکی از اجزای مهم جنگ تبدیل شده‌اند.

این تحول به ایالات متحده، با توجه به تعداد زیاد شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی و تجربه این کشور در توسعه پلتفرم‌های موسوم به «پشتیبانی تصمیم»، مزیتی قابل توجه داده است.

برای نمونه، واشنگتن سامانه هوشمند «Maven Smart System» را در میدان به کار گرفته است؛ سامانه‌ای که به ارتش آمریکا امکان داد نرخ اجرای حملات نظامی خود را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

البته عملکرد این سامانه بدون نقص نبوده است.

برای نمونه، ممکن است این سامانه به‌دلیل ورودی‌های اطلاعاتی نادرست که امکان بررسی مستقل آن‌ها را نداشته، یک مدرسه در ایران را به اشتباه به‌عنوان هدف شناسایی کرده باشد؛ خطایی که در نهایت در حمله‌ای نقش داشته است که بیش از ۱۰۰ کودک در آن کشته شدند.

سرعت بسیار بالای فرایند انتخاب اهداف همچنین خطر «سوگیری اتوماسیون» را افزایش می‌دهد؛ وضعیتی که در آن انسان‌ها بخشی از فرایندهای شناختی و تصمیم‌گیری خود را به الگوریتم‌های ناقص واگذار می‌کنند و همین امر می‌تواند به بروز اشتباه منجر شود.

با وجود این، به نظر می‌رسد این سامانه در مجموع توانسته است دقت نسبی فرایند هدف‌گیری را افزایش دهد و ارتش آمریکا نیز می‌تواند اصلاحاتی انجام دهد که احتمال بروز اشتباهات در تعیین اهداف را بیش از پیش کاهش دهد.

در نتیجه، محدودیت اصلی در سرعت پیشبرد یک کارزار نظامی آمریکا دیگر لزوماً پردازش اطلاعات نیست، بلکه حجم ذخایر تسلیحاتی در دسترس است.

با این حال، نکته مهم این است که دستاوردهای واشنگتن در حوزه هوش مصنوعی بیش از آنکه ناشی از جدیدترین و پیشرفته‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی باشد، حاصل معماری بهتر داده و ادغام سازمانی مدل‌هایی است که عمدتاً در سال ۲۰۲۵ یا پیش از آن معرفی شده بودند.

این مسأله نشان می‌دهد که رقابت کنونی برای دستیابی به «هوش مصنوعی عمومی» عامل اصلی شکل‌دهی تأثیر هوش مصنوعی بر جنگ نیست.

در واقع، با گسترش مدل‌های متن‌باز ارزان‌قیمت که به‌تدریج همان قابلیت‌هایی را به دست خواهند آورد که واشنگتن امروز از آن‌ها بهره می‌برد، ارتش‌های دیگر نیز خواهند توانست با سهولت بیشتری از هوش مصنوعی برای ایجاد ابزارهای مشابه پشتیبانی تصمیم استفاده کنند.

این روند ممکن است شامل نیروهای نظامی ایران نیز شود؛ نیروهایی که بنا بر اعلام شرکت هوش مصنوعی Anthropic تلاش کرده‌اند از مدل زبانی بزرگ «Claude» برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در منطقه استفاده کنند.

حملات ارزان‌قیمت

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان داده است که عصر «انبوه دقیق» فرا رسیده است.

تهران نشان داده است که کشورهای دارای قدرت نظامی کمتر چگونه می‌توانند در میدان نبرد مدرن، قدرت‌های بسیار بزرگ‌تر و مجهزتر را با مشکل مواجه کنند.

قدرت‌های بزرگ نیز به سمت راهبردهای تهاجمی مبتنی بر «انبوه دقیق» حرکت خواهند کرد، زیرا هزینه دفاع در برابر مهمات ارزان‌قیمت همچنان به‌مراتب بیشتر از هزینه حمله با همین تسلیحات است.

همان‌گونه که دیگر کشورها این درس را فرا می‌گیرند، ایالات متحده نیز ناچار است آن را بپذیرد.

اتکای واشنگتن به تسلیحات فوق‌پیشرفته، گران‌قیمت و دشوار برای تولید، دیگر به‌تنهایی برای پیروزی در جنگ‌ها و حفاظت از متحدان کافی نیست؛ به‌ویژه در شرایطی که آمریکا در حال کاهش ذخایر موشکی‌ای است که برای بازدارندگی چین و دیگر رقبا نیز به آن‌ها نیاز دارد.

در حالت مطلوب، واشنگتن باید تولید و استفاده از «انبوه دقیق» را در مقیاس گسترده افزایش دهد، سرمایه‌گذاری سنگینی بر سامانه‌های دفاعی کم‌هزینه انجام دهد و مهم‌تر از همه، ساختارهای سازمانی خود را به شکلی تغییر دهد که بتواند از این قابلیت‌ها به‌صورت مؤثر استفاده کند.

با این حال، مقام‌های دفاعی آمریکا که طی دهه‌ها به جنگیدن با سامانه‌های فوق‌پیشرفته عادت کرده‌اند، ممکن است در پذیرش این تغییر ضروری با مشکل مواجه شوند.

این چالش در صورت کاهش بودجه دفاعی می‌تواند جدی‌تر شود؛ زیرا واشنگتن ممکن است در چنین شرایطی به سمت اولویت دادن به قابلیت‌های قدیمی، آزموده‌شده و به‌جامانده از گذشته حرکت کند، حتی اگر محدودیت‌های آن‌ها آشکار شده باشد.

حتی اگر پنتاگون روند اصلاحات را آغاز کند، اجرای موفق این تغییرات نیازمند فرماندهان نظامی توانمند و مقام‌های ارشد غیرنظامی دفاعی است که به اندازه کافی در سمت‌های خود باقی بمانند تا بتوانند این نوآوری‌ها را در ساختار ارتش تثبیت کنند.

در شرایط فعلی، پنتاگون هر دو گروه از این مدیران و فرماندهان را با سرعت زیادی جابه‌جا می‌کند.

آمریکایی‌ها باید امیدوار باشند که واشنگتن بتواند راهی برای سازگار شدن با این واقعیت تازه پیدا کند.

نوآوری‌های جدید، دست‌کم در مقطع فعلی، شکاف نظامی میان کشورهای ثروتمند و کشورهای ضعیف‌تر را در حوزه توان تهاجمی کاهش داده‌اند.

اگر ایالات متحده می‌خواهد برتری نظامی خود را حفظ کند، چاره‌ای جز پذیرش منطق «انبوه دقیق» ندارد و باید از ادامه سیاستی دست بردارد که گویی جنگ سرد همین دیروز پایان یافته است.