به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، ویوین سالاما، خبرنگار ارشد آتلانتیک و خبرنگار پیشین وال‌استریت ژورنال و آسوشیتدپرس در گزارشی برای نشریه «آتلانتیک»، مبتنی بر گفت‌وگو با ده‌ها مقام کنونی و پیشین اسرائیلی، مصری، عرب، آمریکایی و اروپایی، فاش می‌کند که عباس کامل، رئیس وقت دستگاه اطلاعات عمومی مصر، تنها ۱۱ روز پیش از حمله هفتم اکتبر به اسرائیل سفر کرد و درباره احتمال انفجار قریب‌الوقوع اوضاع غزه هشدار داد. این سفر و جزئیات مأموریت او پیش‌تر گزارش نشده بود.

پیام عباس کامل این بود که حماس ظاهراً برای حمله‌ای بزرگ بسیج می‌شود، فرصت جلوگیری از فاجعه رو به پایان است و اسرائیل باید برای کاهش تنش، امتیازهای اقتصادی به غزه بدهد. یکی از مقام‌های پیشین اسرائیلی که بعدها در جریان این سفر قرار گرفت، پیام او را چنین خلاصه کرده است: «اگر مسیرتان را تغییر ندهید، غزه در صورت شما منفجر خواهد شد.»

کامل تاریخ، هدف یا روش مشخصی برای حمله ارائه نکرد و معلوم نیست دقیقاً با چه مقام‌هایی دیدار کرد. با این حال، منابع مقاله می‌گویند حضور شخص رئیس دستگاه اطلاعاتی مصر در اسرائیل باید به‌خودی‌خود نشانه‌ای از فوریت هشدار تلقی می‌شد: «پیام‌رسان، خود پیام بود.»

سفر محرمانه ۶۷ دقیقه‌ای عباس کامل

در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۳، حدود دو ساعت پیش از سخنرانی بنیامین نتانیاهو در مراسم پنجاهمین سالگرد جنگ یوم‌کیپور، یک هواپیمای سسنای اجاره‌ای مرتبط با دستگاه اطلاعات مصر در فرودگاه بن‌گوریون فرود آمد. هواپیما در بخش جداگانه‌ای از فرودگاه که برای مأموریت‌های حساس امنیتی و دیپلماتیک استفاده می‌شود، توقف کرد.

بر اساس گزارش پرواز سازمان فرودگاه‌های اسرائیل و اطلاعات مستقل ردیابی پرواز، هواپیما ۶۷ دقیقه در اسرائیل ماند و سپس به قاهره بازگشت. عباس کامل در همین سفر کوتاه هشدار داد که حماس در حال آماده‌شدن برای اقدامی بزرگ است و برای جلوگیری از جنگ باید سیاست اقتصادی اسرائیل در قبال غزه تغییر کند.

منابع مقاله می‌گویند بسیار بعید است نتانیاهو از حضور کامل بی‌اطلاع بوده باشد. برنامه عمومی نخست‌وزیر نشان می‌دهد او پس از مراسم یوم‌کیپور در یک جلسه محرمانه شرکت کرد و اندکی بعد برخی امتیازهای اقتصادی برای غزه را تصویب کرد. یکی از مقام‌های سابق اسرائیلی می‌گوید ممکن نیست مقام‌های ارشد اسرائیل با رئیس اطلاعات مصر ملاقات کنند و نتانیاهو در جریان قرار نگیرد.

دفتر نتانیاهو پس از حمله هفتم اکتبر دریافت هرگونه هشدار مستقیم یا غیرمستقیم از مصر را رد کرد. دفتر نخست‌وزیر و دفتر عبدالفتاح السیسی به پرسش‌های تازه نویسنده پاسخ نداده‌اند. تساخی هانگبی، رئیس وقت شورای امنیت ملی اسرائیل، نیز این هفته اصل سفر کامل و وجود هشدار مصر را انکار کرده است.

هشدار امارات به نتانیاهو

هشدار مصر تنها پیام دریافتی اسرائیل نبود. طبق این گزارش، محمد بن زاید، رئیس امارات متحده عربی، پس از دریافت اطلاعات از منابع مصری و فلسطینی با نتانیاهو تماس گرفت و درباره احتمال حمله‌ای قریب‌الوقوع هشدار داد.

هاآرتص: نتانیاهو پیش از ۷ اکتبر درباره «عملیات بزرگ» حماس هشدار گرفته بود

مقام‌های آمریکایی و عرب آگاه از این تماس گفته‌اند بن زاید ارزیابی خود را درباره آماده‌شدن یحیی سنوار برای یک حمله بزرگ منتقل کرده و مانند عباس کامل توصیه کرده بود که اسرائیل امتیازهای اقتصادی به غزه بدهد. دو مقام عرب می‌گویند نتانیاهو تحت‌تأثیر این هشدار قرار نگرفت.

روزنامه هاآرتص پیش‌تر اصل تماس بن زاید را گزارش کرده بود و سالاما می‌گوید وقوع آن را با چند مقام مستقل تأیید کرده است. نتانیاهو گزارش هاآرتص را رد و تهدید به شکایت کرده است. امارات نیز به درخواست آتلانتیک برای اظهارنظر پاسخ نداده است.

هشدارهای مکرر تا دو روز پیش از حمله

مصر پس از سفر عباس کامل نیز هشدارهای خود را ادامه داد. به گفته مقام‌های آمریکایی، مصری و اسرائیلی مطلع از این ارتباطات، آخرین پیام مصر در پنجم اکتبر، دو روز پیش از حمله، ارسال شد. این هشدار نیز تاریخ یا روش مشخصی ارائه نمی‌کرد، اما تأکید داشت که وضعیت قابل دوام نیست و احتمال حمله وجود دارد.

مصر ارزیابی خود را با چند کشور منطقه، از جمله عربستان سعودی، در میان گذاشت. رئیس اطلاعات اردن نیز به همتایان اسرائیلی خود هشدار داد که وضعیت، به‌ویژه در کرانه باختری، به مرحله انفجاری رسیده و باید سریعاً مهار شود.

بیشتر گزارش‌های اطلاعاتی آن دوره درباره احتمال ازسرگیری حملات متعارف، از جمله شلیک موشک از غزه، و سرایت خشونت به کرانه باختری هشدار می‌دادند. اما منابع اطلاعاتی داخل غزه تصویری نگران‌کننده‌تر به مصر منتقل کرده بودند و همین اطلاعات باعث شد مصر و امارات احتمال اقدامی بی‌سابقه را مستقیماً به اسرائیل گوشزد کنند.

یک مقام مصری درباره سفر کوتاه کامل گفته است تصمیم رئیس اطلاعات برای رفتن شخصی به اسرائیل نشان می‌دهد عبدالفتاح السیسی معتقد بود پیام باید رودررو و در بالاترین سطح منتقل شود.

هشدارهای سازمان ملل و آمریکا

تور ونسلند، هماهنگ‌کننده ویژه سازمان ملل در روند صلح خاورمیانه، در ۲۷ سپتامبر، ده روز پیش از حمله، پس از خروج از غزه هشدار داد وضعیت داخل نوار غزه وخیم است و باید از درگیری دیگری که «پیامدهای سنگینی برای همه» خواهد داشت، جلوگیری شود.

سازمان سیا نیز در ۲۸ سپتامبر گزارشی داخلی درباره احتمال تشدید اقدامات حماس منتشر کرد که بخشی از آن بر اطلاعات سرویس‌های خارجی استوار بود. اما این گزارش بیشتر بر احتمال چند روز حملات موشکی تمرکز داشت. گزارش دوم سیا در پنجم اکتبر تحلیلی‌تر بود و هیچ‌یک از دو گزارش، تمرین‌ها یا آمادگی برای یک حمله هماهنگ زمینی، هوایی و دریایی را شناسایی نکرد.

مقام‌های دولت بایدن می‌گویند مصر و امارات پیش از هفتم اکتبر این هشدارهای خاص را مستقیماً با واشنگتن در میان نگذاشتند. برخی منابع دلیل آن را مبهم‌بودن اطلاعات دانسته‌اند؛ برخی دیگر گفته‌اند انتقال هشدار به آمریکا بر عهده دولت نتانیاهو بود. مقام‌های آمریکایی این توضیح را نپذیرفته و گفته‌اند اگر قاهره یا ابوظبی هشدار فوری داشتند، باید واشنگتن را نیز مطلع می‌کردند.

چند ماه پس از حمله، اطلاعات مربوط به سفر کامل و تماس بن زاید تقریباً به‌طور اتفاقی به ویلیام برنز، رئیس وقت سیا، منتقل شد، اما او نیز جزئیات کامل این تماس‌ها را دریافت نکرد.

زمینه تشدید بحران در غزه

مصر و اسرائیل از زمان توافق کمپ‌دیوید در سال ۱۹۷۸ «صلحی سرد» داشته‌اند، اما در مهار حماس و دیگر گروه‌های مسلح غزه منافع مشترکی دارند. همکاری اطلاعاتی دو کشور، به‌ویژه پس از به‌قدرت‌رسیدن عبدالفتاح السیسی در سال ۲۰۱۴، حتی در دوره‌های تنش دیپلماتیک ادامه یافته است.

اسرائیل از سال ۲۰۰۷، پس از تسلط حماس بر غزه، محاصره زمینی، دریایی و هوایی این منطقه را برقرار کرد. رفت‌وآمد حدود ۲.۱ میلیون ساکن منطقه‌ای به مساحت ۱۴۱ مایل مربع به‌شدت محدود شد. آخرین جنگ بزرگ پیش از هفتم اکتبر در مه ۲۰۲۱ رخ داده بود و آتش‌بس آن با میانجیگری عباس کامل و دیگران برقرار شد.

حماس ظاهراً پس از آن جنگ به حفظ آتش‌بس علاقه نشان می‌داد، اما ناظران بین‌المللی مدت‌ها پیش از تابستان ۲۰۲۳ گزارش‌هایی دریافت می‌کردند که «اتفاقی در حال شکل‌گیری است.» با این حال، اطلاعات پراکنده و متناقض بود.

در اوت ۲۰۲۳، تنش‌ها پس از توقف انتقال سوخت مصر به غزه با تأمین مالی قطر افزایش یافت. حماس این سوخت را می‌فروخت و از درآمد آن برای پرداخت حقوق کارکنان دولتی استفاده می‌کرد. تأخیر کمک‌های قطر، مسأله زندانیان فلسطینی و اختلافات دیگر باعث شد حماس مردم را به تظاهرات در گذرگاه اریز فرا بخواند.

اسرائیل در اواسط سپتامبر گذرگاه اریز را بست. حدود ۱۸ هزار کارگر غزه مجوز اشتغال در اسرائیل داشتند و پس از جلوگیری از رفت‌وآمد آنان، روند تشدید تنش سرعت گرفت. رسانه عربی رأی‌الیوم در ۲۶ سپتامبر گزارش داد حماس به مصر هشدار داده است که ادامه بسته‌بودن اریز باعث «انفجار غزه» خواهد شد؛ همان روزی که عباس کامل به اسرائیل رفت.

فهرست مطالبات حماس و فریب میانجی‌ها

میانجی‌های مصر، قطر و سازمان ملل برای آرام‌کردن اوضاع وارد عمل شدند. حماس فهرستی از مطالبات ارائه کرد که شامل افزایش مجوزهای کار در اسرائیل و ازسرگیری طرح سوخت قطر برای پرداخت حقوق کارکنان دولتی بود.

در روزهای پایانی سپتامبر، حماس پذیرفت معترضان را از حصار مرزی دور کند و تنش را کاهش دهد. اسرائیل نیز با بازگشایی اریز، برقراری دوباره مسیر ورود تجهیزات پزشکی و بررسی افزایش مجوزهای کار موافقت کرد. دیپلمات‌های اروپایی در ۲۸ سپتامبر مشاهده کردند که کارگران غزه بار دیگر وارد اسرائیل می‌شوند و به نظر می‌رسید توافق در حال اجراست.

اما میانجی‌ها بعدها دریافتند حماس از مذاکرات برای خریدن زمان و تکمیل نقشه حمله استفاده کرده است. اسناد به‌دست‌آمده از غزه نشان داد حماس جنگ سال ۲۰۲۱ را یک پیروزی تلقی کرده و پس از آن طراحی عملیاتی بسیار بزرگ را آغاز کرده بود.

یادداشت مفصلی از اوت ۲۰۲۲ که ظاهراً به خط یحیی سنوار نوشته شده بود، بخش بزرگی از طرح عملیاتی هفتم اکتبر را تشریح می‌کرد. در حالی که میانجی‌ها بر مجوزهای کار، سوخت و کاهش تنش تمرکز داشتند، حماس آماده‌سازی حمله را ادامه می‌داد. تحلیلگران نظامی آمریکا و اسرائیل اشتباه کردند و نتیجه گرفتند که حماس تمایلی به رویارویی نظامی ندارد.

غرور و تمرکز اشتباه اسرائیل

مقام‌های کنونی و پیشین اسرائیلی، عرب و آمریکایی می‌گویند دولت نتانیاهو به این باور رسیده بود که در برابر حماس دست بالا را دارد. یک مقام پیشین آمریکایی این وضعیت را «اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد و حتی تکبر» توصیف کرده است.

تمرکز اصلی اسرائیل بر کرانه باختری بود

تمرکز اصلی اسرائیل در آن زمان بر کرانه باختری بود. سال ۲۰۲۳ به‌دلیل عملیات ارتش اسرائیل، حملات فلسطینیان و خشونت شهرک‌نشینان، خونین‌ترین سال طی چند دهه برای فلسطینیان کرانه باختری شده بود. اسرائیل نیروها و منابع بیشتری به این منطقه منتقل کرد و مقام‌های دولت بایدن نیز برای کاهش تنش در کرانه باختری تلاش می‌کردند.

اسرائیل هم‌زمان با عمیق‌ترین بحران داخلی خود در چند دهه اخیر مواجه بود. تلاش نتانیاهو برای تغییر ساختار قضایی، اعتراضات صدها هزار نفری به راه انداخته و شکاف‌هایی جدی در ارتش و جامعه ایجاد کرده بود. این بحران داخلی و تمرکز بر کرانه باختری باعث شد تهدید غزه در اولویت پایین‌تری قرار گیرد.

هرزی هالوی، رئیس وقت ستاد ارتش اسرائیل، بعداً در جلساتی که فایل صوتی آن‌ها افشا شد، گفت ساختار نظامی پیش از حمله «به خواب رفته بود» و او غزه را «آخرین مرزی» می‌دانست که به توجه نیاز داشت.

حمله هفتم اکتبر و پیامدهای آن

حماس ۱۱ روز پس از سفر عباس کامل، حمله هماهنگ خود را علیه شهرها، پایگاه‌های نظامی و یک جشنواره موسیقی آغاز کرد. حدود ۱۲۰۰ نفر، عمدتاً غیرنظامی، کشته و ۲۵۱ نفر به غزه منتقل شدند.

حمله اسرائیل به غزه که پس از آن آغاز شد، بنا بر آمار وزارت بهداشت غزه، بیش از ۷۳ هزار فلسطینی را کشت که بیشتر آنان غیرنظامی معرفی شده‌اند. رهبران حماس و هزاران نیروی آن نیز کشته شدند. جنگ یکی از بزرگ‌ترین فجایع انسانی قرن بیست‌ویکم را به وجود آورد.

نیروهای ذخیره اسرائیل در ساعات نخست آماده نبودند. پس از آغاز حمله در ساعت ۶:۳۰ صبح، کیبوتص‌ها عمدتاً به‌وسیله نیروهای داوطلب محلی و سبک‌مسلح دفاع شدند و نیروهای قابل‌توجه ارتش تا حدود ساعت ۱:۳۰ بعدازظهر نرسیدند.

پس از حمله، اسرائیل علاوه بر غزه، جبهه‌هایی علیه حزب‌الله لبنان و سپس ایران گشود. غزه همچنان ویران است و خشونت ادامه دارد. برآورد مشترک سازمان ملل، بانک جهانی و اتحادیه اروپا در آوریل نشان داد بازسازی غزه طی دهه آینده حدود ۷۱.۴ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و اکثریت جمعیت آن همچنان آواره‌اند.

اختلاف بر سر مسئولیت نتانیاهو

دفتر نتانیاهو دو روز پس از حمله اعلام کرد نخست‌وزیر از زمان تشکیل دولت نه مستقیم و نه غیرمستقیم با عباس کامل گفت‌وگو یا ملاقات نکرده است. اما اختلاف اصلی این است که آیا هشدارهای مصر از طریق مشاوران و مقام‌های دیگر به او منتقل شده بود یا خیر.

مایکل مک‌کال، رئیس وقت کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا، پس از یک جلسه محرمانه در ۱۱ اکتبر گفت مصر سه روز پیش از حمله به اسرائیل هشدار داده بود و پرسش اصلی این بود که هشدار در چه سطحی دریافت شده است.

نتانیاهو اخیراً گفته است مقام‌های امنیتی اسرائیل صبح هفتم اکتبر بلافاصله او را بیدار نکردند و اگر چنین کرده بودند، همه‌چیز متفاوت می‌شد. او همچنین اذعان کرده است که پیش از حمله نشانه‌ها و هشدارهای زیادی وجود داشت، اما جزئیات مشخصی ارائه نکرده است.

بسیاری از اسرائیلی‌ها، از جمله گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد ارتش و رقیب اصلی نتانیاهو، خواهان تشکیل کمیسیون مستقل دولتی برای بررسی شکست‌های اطلاعاتی و نظامی هستند. نتانیاهو از تشکیل چنین کمیسیونی خودداری کرده و در عوض خواهان هیئتی با اعضای منصوب سیاسی شده است. مخالفان این پیشنهاد را رد کرده‌اند، زیرا معتقدند چنین نهادی ممکن است به سود دولت عمل کند.

هرزی هالوی در مارس ۲۰۲۵ و رونن بار، رئیس شاباک، در ژوئن همان سال به‌دلیل شکست‌های مرتبط با هفتم اکتبر استعفا کردند. تساخی هانگبی نیز در اکتبر ۲۰۲۵ از ریاست شورای امنیت ملی کنار گذاشته شد. عباس کامل در اکتبر ۲۰۲۴ دستگاه اطلاعات مصر را ترک کرد و اکنون مشاور و فرستاده ویژه عبدالفتاح السیسی است.

استدلال اصلی سالاما این است که مشکل فقط کمبود اطلاعات نبود، بلکه ناتوانی اسرائیل در تفسیر درست هشدارها و کنار گذاشتن این فرض بود که حماس مهار شده و علاقه‌ای به جنگ ندارد. حتی اگر توجه به هشدارها نمی‌توانست حمله را کاملاً متوقف کند، احتمالاً اسرائیل می‌توانست نیروهای بیشتری آماده کند و از شدت فاجعه بکاهد.

سه سال بعد، خانواده‌های قربانیان همچنان می‌خواهند بدانند چرا دولت و دستگاه‌های امنیتی اسرائیل، با وجود این حجم از علائم هشداردهنده، غافلگیر شدند. خودداری نتانیاهو از تشکیل کمیسیون مستقل نیز باعث شده پاسخ این پرسش همچنان روشن نباشد.