حضرت آیت‌الله جعفر سبحانی از مراجع تقلید، پنجشنبه دوم مهر در پیام تصویری خود به سومین اجلاسیه مدیران مجمع عالی حکمت اسلامی که به صورت کشوری در تبریز برگزار شد، «عقل و خرد» را مهم‌ترین امتیاز انسان نسبت به دیگر موجودات دانست و گفت: اگر عقل و خرد از انسان گرفته شود، تفاوت اساسی او با سایر جانداران از میان می‌رود.

وی اظهار کرد: تکریم انسان در قرآن کریم نیز با توجه به همین ویژگی‌های انسانی و برخورداری او از عقل و خرد مورد توجه قرار گرفته است و خداوند با اعطای این ظرفیت، جایگاه ویژه‌ای برای انسان قرار داده است.

وی افزود: مقصود از تعلیم اسماء تنها آموزش الفاظ و نام‌ها نیست، بلکه انسان با این تعلیم، به شناخت حقایق اشیا دست پیدا می‌کند و از این طریق به مقام علمی و معرفتی ویژه‌ای می‌رسد.

این مرجع تقلید با تشریح جایگاه حکمت الهی گفت: فلسفه الهی موضوعی جزئی را بررسی نمی‌کند، بلکه موضوع آن «هستی» است و همه موجودات، اعم از ممکن و واجب، در قلمرو بحث آن قرار می‌گیرند؛ از این رو، شرافت هر علم به شرافت موضوع آن بستگی دارد و هرچه موضوع علمی گسترده‌تر و مهم‌تر باشد، جایگاه آن علم نیز والاتر خواهد بود.

وی با انتقاد از دیدگاهی که عقل را از ورود به مباحث فلسفی و کلامی منع می‌کند، مطرح کرد: اگر عقل از این مباحث کنار گذاشته شود، چگونگی تفسیر بسیاری از آیات قرآن درباره صفات و افعال الهی با پرسش‌های جدی مواجه می‌شود؛ بنابراین باید این آیات با استفاده از ابزارهای علمی، عقلی و فلسفی تفسیر شوند.

وی ادامه داد: در برخی آیات قرآن از نزدیکی خداوند به انسان سخن گفته شده است، در حالی که خداوند جسم و دارای مکان نیست. بنابراین این تعابیر نمی‌تواند به معنای حلول یا حضور جسمانی خداوند باشد و برای فهم صحیح آنها باید از مباحث عقلی و کلامی بهره گرفت.

آیت‌ الله سبحانی با اشاره به نهج‌البلاغه گفت: خطبه نخست نهج‌البلاغه سرشار از مباحث فلسفی و کلامی درباره شناخت خداوند و صفات اوست. در این مباحث، صفاتی مانند علم و قدرت برای خداوند اثبات می‌شود، اما این صفات به معنای ترکیب در ذات الهی نیستند و تبیین آنها نیازمند مباحث دقیق فلسفی و کلامی است.

وی تأکید کرد: یکی از افتخارات شیعه و عالمان شیعه از گذشته تا امروز، پرداختن به مباحث عقلی، فلسفی و کلامی بوده است. این مباحث نباید صرفاً در چارچوب یک مکتب فلسفی خاص محدود شود، بلکه باید با استفاده از ظرفیت عقل و معارف اسلامی مورد بررسی قرار گیرد.

انسان با عقل می‌تواند از حیات حیوانی تا حیات ایمانی و ملکوتی رشد کند

آیت‌الله غلامرضا فیاضی، رئیس هیئت‌مدیره مجمع عالی حکمت اسلامی نیز در این اجلاسیه با بیان اینکه عقل نخستین معلم انسان برای شناخت خداوند است، اظهار کرد: عقل به انسان می‌آموزد که عالم دارای خالق است و از آنجا که کار خداوند حکیمانه است، آفرینش انسان نیز هدفمند است؛ بنابراین باید آنچه برای سعادت انسان ضروری است و آنچه به سعادت او آسیب می‌زند، از طریق راهنمای الهی برای او روشن شود.

وی با اشاره به نقش عقل در درک ضرورت نبوت و معاد افزود: همان‌گونه که عقل ضرورت وجود پیامبر را درک می‌کند، می‌تواند ضرورت معاد را نیز بفهمد؛ زیرا عقل حکم می‌کند باید جهانی وجود داشته باشد که در آن، کسانی که مرتکب ظلم و جنایت شده‌اند به سزای اعمال خود برسند و نیکی‌ها نیز به نتیجه واقعی خود دست یابند.

وی ادامه داد: قرآن کریم بارها انسان را به تفکر و تعقل دعوت کرده است و این امر نشان‌دهنده جایگاه عقل در شناخت حقیقت است. کسی که اهل تفکر و تأمل باشد، به مرتبه‌ای فراتر از حیات حیوانی دست می‌یابد و از حیات انسانی برخوردار می‌شود.

رئیس هیئت‌مدیره مجمع عالی حکمت اسلامی با بیان اینکه شناخت خداوند به‌تنهایی پایان مسیر انسان نیست، گفت: انسان پس از شناخت حقیقت همچنان موجودی مختار است و می‌تواند نسبت به آنچه عقلش درک کرده، ایمان بیاورد یا آن را نادیده بگیرد. اگر انسان به حقیقتی که با عقل خود شناخته دل ببندد و آن را بپذیرد، به مرتبه‌ای از حیات به نام حیات ایمانی دست می‌یابد.

وی با تشریح مراتب حیات انسان گفت: انسان علاوه بر حیات جسمانی و حیوانی، از حیات انسانی نیز برخوردار است و تفاوت این دو در آن است که حیات انسانی با تعقل، تفکر و تدبر شکل می‌گیرد. انسان با به‌کارگیری عقل می‌تواند از مرتبه صرفاً حیوانی فراتر رفته و به درک حقیقت و شناخت خداوند برسد.

وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی درباره مراتب حیات افزود: حیات ایمانی پس از حیات انسانی قرار دارد و انسانی که حقیقت را می‌شناسد و به آن ایمان می‌آورد، از این مرتبه برخوردار می‌شود؛ در مقابل، قرآن کریم درباره انسانی که فاقد این حیات است، تعبیر «مرده» را به کار برده است.

وی همچنین با اشاره به مسئله هدایت و اختیار انسان اظهار کرد: کسی که از خداوند هدایت می‌خواهد، باید در مسیر هدایت نیز حرکت کند و صرف درخواست بدون عمل کافی نیست. امام صادق(ع) نیز کسی را که هدایت را می‌خواهد اما برای رسیدن به آن اقدامی نمی‌کند، مورد نکوهش قرار داده است.

آیت‌الله فیاضی با بیان اینکه ایمان نیز مراتب دارد، مطرح کرد: پس از ایمان، عمل صالح می‌تواند انسان را به مرتبه بالاتری از حیات برساند و پس از آن نیز علم، به‌ویژه علمی که با تفکر درباره خداوند و افعال او همراه باشد، می‌تواند زمینه‌ساز مراتب بالاتری از حیات شود.

وی با اشاره به «حیات ملکوت» گفت: انسان در اثر مراقبت، مواظبت و دقت در شریعت می‌تواند به مرحله‌ای برسد که تنها ظاهر اشیا و افراد را نبیند، بلکه نسبت به باطن آنها نیز ادراک پیدا کند. بنابراین حیات انسان از حیات حیوانی آغاز می‌شود و می‌تواند به حیات انسانی، ایمانی، عمل صالح، علمی و در مراتب بالاتر به حیات ملکوتی برسد.

وی در پایان با اشاره به جایگاه فلسفه در زندگی انسان بیان کرد: یکی از برکات فلسفه این است که تفکر فلسفی را به زندگی انسان وارد می‌کند و به او نشان می‌دهد ظرفیت رشد و رسیدن به مراتب بالاتری را دارد؛ بنابراین انسان باید با تعقل، ایمان، عمل و مراقبت، مسیر رشد خود را دنبال کند و نسبت به ظرفیت‌های وجودی خود بی‌تفاوت نباشد.