سید حجت صالح در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اینکه شکل‌گیری حرم مطهر به قرن سوم هجری قمری و شهادت امام رضا(ع) در آخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری بازمی‌گردد، اظهار کرد: تا دوره تیموری اساساً صحنی در حرم وجود نداشت؛ در قرن نهم هجری قمری مسجد گوهرشاد در کنار حرم ساخته شد که دارای صحن بود، اما آن صحن به لحاظ علمی صحن مسجد محسوب می‌شود نه صحن حرم امام رضا(ع).

وی افزود: نخستین صحنی که می‌توان آن را صحن حرم امام رضا(ع) دانست، «صحن عتیق» یا به تعبیر مشهدی‌ها «صحن کهنه» است که در اسناد رسمی «صحن انقلاب اسلامی» نامیده می‌شود و با عنوان «صحن سقاخانه اسماعیل طلا» نیز شناخته می‌شود. ساخت اولیه این صحن در دوره تیموری آغاز شد و حدود یک‌چهارم آن ساخته شد اما تکمیل آن در دوره صفوی، همزمان با شاه عباس صفوی و تحت نظارت شیخ بهایی انجام گرفت.

کارشناس حرم شناسی آستان قدس رضوی ادامه داد: دومین صحن حرم که در میان مردم به «صحن نو» مشهور است و نام رسمی آن «صحن آزادی» است، در دوره قاجاریه و در زمان حکومت چندین پادشاه ساخته شد. این پروژه حدود ۴۰ سال به طول انجامید و با تکمیل ایوان طلای ناصری در دوره ناصرالدین شاه قاجار پایان یافت و تا مدت‌ها حرم مطهر تنها همین دو صحن را در اختیار داشت.

توسعه در دوره پهلوی و جمهوری اسلامی

این کارشناس حرم‌شناسی ادامه داد: در دوره پهلوی با اتصال بخش‌هایی از فضاهای پیرامون حرم، «صحن موزه» ساخته شد که بعدها به «رواق‌های حضرت امام خمینی(ره)» تغییر نام داد، مسقف شد و از کارکرد صحن خارج شد.

وی تصریح کرد: سایر صحن‌ها ازجمله «صحن پیامبر اعظم(ص)»، «صحن کوثر»، «صحن غدیر»، «صحن امام حسن مجتبی(ع)» و صحن بعثت که باقی مانده صحن قدیم امام خمینی(ره) است وبخش‌های پیرامونی رینگ همگی در دوره جمهوری اسلامی احداث شده‌اند.

صالح با بیان اینکه پیش از انقلاب اسلامی مساحت حرم حدود ۱۲ هکتار بود، گفت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی این مساحت به بیش از یک میلیون متر مربع، یعنی بیش از ۱۰۰ هکتار افزایش یافته که رشدی حدود ۸ تا ۹ برابری در کمتر از ۵۰ سال را نشان می‌دهد. در حال حاضر، بزرگ‌ترین صحن حرم «صحن پیامبر اعظم(ص)» و قدیمی‌ترین آن «صحن انقلاب اسلامی» معرفی کرد.

ویژگی‌های معماری در دوره‌های مختلف

صالح درباره تحولات معماری و هنری صحن‌ها توضیح داد: هر دوره تاریخی ویژگی خاص خود را دارد. در دوره تیموری استفاده از ترکیب سنگ مرمر و کاشی دیده می‌شود که نمونه آن در مسجد گوهرشاد مشهود است. در دوره صفوی هنر کاشی‌کاری معرق به اوج رسید و بسیاری از کاشی‌های موجود در حرم مربوط به همین دوره و دارای قدمتی حدود ۵۰۰ سال هستند.

وی افزود: در دوره قاجار هنر آینه‌کاری که هنرمندان ایرانی آن را از اروپایی‌ها آموختند، وارد حرم شد. پیش از آن سقف‌ها با نقوشی چون فرشته و اسلیمی نقاشی می‌شد اما به دلیل استفاده از چراغ‌های روغن‌سوز و شمع، دوده روی نقاشی‌ها می‌نشست و آن‌ها را تیره می‌کرد. آینه‌کاری به دلیل امکان پاک‌سازی آسان‌تر جایگزین نقاشی سقف‌ها شد.

کارکرد صحن‌ها و خدمات به زائران

کارشناس حرم شناسی آستان قدس رضوی با اشاره به کاربری صحن‌ها بیان کرد: صحن‌های میانی مانند انقلاب، آزادی و جمهوری اسلامی عمدتاً کارکرد زیارتی روزمره دارند. در طبقه همکف این صحن‌ها زائران حضور دارند و در طبقه منفی یک برخی از آن‌ها، مدفن خادمان و شیفتگان حضرت رضا(ع) قرار دارد که با عنوان «بهشت ثامن» شناخته می‌شود.

صالح با بیان اینکه صحن‌های پیرامونی بیشتر محل برگزاری مراسم هستند، خاطرنشان کرد: صحن پیامبر اعظم(ص) به دلیل وسعت زیاد، میزبان مراسم عمومی مانند شب‌های میلاد و دعای عرفه است. صحن غدیر محل برگزاری مراسم عرب‌زبانان است و صحن کوثر نیز برای برنامه‌های خانوادگی، تشییع اموات و دسترسی به موزه‌ها استفاده می‌شود.

وی افزود: از نظر درصد اشغال زائران، صحن انقلاب به دلیل قدمت و وجود نمادهایی همچون پنجره فولاد بیشترین استقبال را دارد، اما از نظر ظرفیت کلی، صحن پیامبر اعظم(ص) بیشترین گنجایش را داراست.

این کارشناس حرم‌شناسی تأکید کرد: هزینه‌های نگهداری حرم از محل موقوفات تأمین می‌شود و تیم‌های تخصصی به صورت مستمر و عاشقانه به مرمت کاشی‌ها و بخش‌های هنری می‌پردازند. زلزله و تکانه‌های زمین و عمر سازه‌ها می‌تواند آسیب‌هایی ایجاد کند اما استادکاران آستان قدس به گونه‌ای مرمت انجام می‌دهند که بنا همچون اثری تازه‌ساخت و زنده جلوه می‌کند، طوری که هیچ آثاری از شکستگی‌ها، ترک‌ها و خوردگی‌های کاشی‌ها و مقرنس‌ها و ... دیده نشود. این هنر به دست استادکاران ایرانی انجام می شود چراکه هنرهای به کار رفته در معماری حرم ازجمله مقرنس‌ها، کاشی کاری‌ها، اسلیمی‌ها و ... بسیار ارزشمند هستند. نمونه‌ای از این اقدامات، مرمت گلدسته‌های ضلع غربی ایوان ساعت است که هم‌اکنون در حال انجام است و تمام فعالیت‌های آن توسط استادکاران متبحر و هنرمند ایرانی عاشقانه انجام می‌شود.

پروژه‌های توسعه‌ای جدید

صالح مهم‌ترین پروژه جاری را ساخت و توسعه «رواق حضرت امیرالمؤمنین(ع)» در ضلع جنوبی صحن جمهوری اسلامی سابق دانست و گفت: در این پروژه که خود معجزه‌ای در معماری است، گلدسته جنوبی صحن جمهوری با وجود پایه‌های عمیق که تقریبا جابه‌جایی آن غیر ممکن است، جابه‌جا شد و این اقدامی کم‌نظیر در معماری به شمار می‌رود.

کارشناس حرم شناسی آستان قدس از برنامه آستان قدس برای افزودن طبقه فوقانی حرم به فضای زیارتی برای نخستین بار و ساخت رواق‌های متعدد در طبقات تحتانی اطراف صحن جمهوری و مسجد گوهرشاد خبر داد و بیان کرد: بخش عمده سفت‌کاری بنا انجام شده و در بسیاری از قسمت‌ها نازک‌کاری در حال اجراست. عمده کارهای زیربنایی صورت گرفته و اکنون مرحله نازک کاری بنا در حال اجراست و به مرور در  آینده در اختیار زائران قرار خواهد گرفت.

نمادها و مفاهیم هنری

این کارشناس حرم شناسی درباره نمادهای به‌کاررفته در حرم مطهر گفت: نمادها در حرم مطهر بیشمارند اما چند نماد به صورت پرتکرار و با فراوانی زیاد در حرم داریم. در ضریح امام رضا(ع) گل‌های پنج‌پرهستند که نماد پنج تن آل عبا(ع) است، گل‌های هشت‌پر نماد هشتمین امام و گل‌های آفتابگردان که در عربی به آن شمسه می‌گویند که توسط استاد فرشچیان طراحی شده‌اند، به معنای گلی است که همواره رو به سوی خورشید دارد و به دنبال آفتاب می گردد و چه جایی جذاب تر از ضریح شمس الشموس برای چنین گلی است که مطابق روایات امام رضا(ع) بالاترین خورشید در جهان آفرینش است. هر کدام از این نمادها می‌تواند بیانگر یکی از زیبایی‌های طراحی در معماری باشد که نشان می‌دهد طراح آن فضا تا چه اندازه نسبت به این جزئیات حساس بوده و به آن فکر کرده است.

صالح در ادامه به تفاوت معماری سازه‌ها در صحن‌های قدیم و جدید اشاره و خاطرنشان کرد: صحن‌های قدیم عمدتا بر اساس تکنولوژِی‌های قدیمی ساخته می‌شدند و دارای محدودیت‌های زیادی بودند چراکه مصالح کمتری وجود داشته و استفاده از فولاد مرسوم نبوده و عمدتا این فضاها با استفاده از چوب، گل و خشت ساخته می‌شدند و فاروج برای استحکام بنا استفاده می‌شده است.

کارشناس حرم شناسی آستان قدس با تاکید بر اینکه معماری صحن‌های جدید حرم مطهر امام رضا(ع) و به خصوص ساختمان‌هایی که بعد از انقلاب ساخته شدند بر اساس اقلیم خراسان طراحی شده‌اند، ادامه داد: در سال ۱۰۸۴ هجری قمری زلزله بزرگی در خراسان رخ داد که باعث شد بخش‌های زیادی از شهر مشهد تخریب شود که این زلزله و حوادث این چنینی در حافظه تاریخی ما باقی مانده و طبیعتا می‌دانیم که این شهر با توجه به وجود گسل‌های اطراف، مستعد چنین حوادثی است؛ بنابراین پس از انقلاب اسلامی، از الزامات طراحی معماری حرم امام رضا(ع) این بوده که ساخت و ساز را بر اساس سخت‌ترین استانداردهای طراحی زلزله در نظر گرفته‌اند تا سهمگین‌ترین زلزله‌ها و حوادث این چنینی صدمه‌ای به آن نزند که طبیعتا در گذشته این امکانات وجود نداشته و پیش‌بینی‌های جدی برای زلزله در معماری بناها صورت نگرفته است، هر چند معماران با توجه به امکاناتی که آن دوره دراختیار داشتند، تلاش کردند و بیشترین زحمت را برای استحکام بخشیدن به بنای حرم متحمل شدند اما محاسبات فنی و امکانات وجود نداشته و امروزه بنای صحن و سرای حرم از استحکام کافی برخوردار است.

وی «منبر حضرت صاحب‌الزمان(عج)» در ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد را شاخص‌ترین اثر هنری معرفی کرد و گفت: این منبر بیش از ۲۰۰ سال پیش در دوره قاجار توسط استاد محمد نجار خراسانی از چوب گردو و گلابی ساخته شده و در آن حتی یک میخ فلزی به کار نرفته است. این منبر دارای ۱۴ پله به نیابت از ۱۴ معصوم است و دروازه ورودی که بسته است و زمانی  که حضرت ولی‌عصر(عج)  ظهور کنند چنانچه صلاح بدانند از پله‌ها بالا بروند و بر منبر بنشینند و برای مردم سخنرانی کنند. در طول غیبت امام زمان(ع) نیز مردم با دیدن این منبر به یاد و غربت خود افتاده و برای فرج و ظهور حضرت مهدی(عج) دعا کنند.