گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ در شرایطی که ناآرامی‌های اخیر در مسیرهای دریایی، به‌ویژه تنگه هرمز، ارزش مسیرهای زمینی را دوباره به رخ کشیده، ترکیه و عربستان سعودی از پروژه‌ای برای اتصال ریلی از خلیج فارس به اروپا پرده برداشته‌اند.«عبدالقادر اورال اوغلو»، وزیر حمل‌ونقل و زیرساخت ترکیه در اواسط ژوئن ۲۰۲۶ (اواخر خرداد ماه) اعلام کرد که آنکارا و ریاض در حال کار بر روی یک خط راه‌آهن هستند که طی ۳ تا ۴ سال آینده تکمیل شده و برای حمل کالا، فرآورده‌های نفتی، گاز طبیعی و مسافر به کار گرفته خواهد شد.این پروژه که از ریاض آغاز و از طریق اردن و سوریه به شهر «غازی‌عینتاب» در ترکیه می‌رسد، در صورت تحقق، می‌تواند به کریدوری حیاتی برای تجارت و انرژی تبدیل شود.

در نگاه اول، پروژه ریلی خلیج فارس به اروپا پاسخی استراتژیک به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فعلی منطقه یعنی بحران در تنگه هرمز است. عربستان به عنوان بزرگترین اقتصاد خلیج فارس، به شدت به این آبراه استراتژیک برای صادرات نفت و واردات کالا وابسته است. با مسدود شدن یا مختل شدن این مسیر در پی تشدید درگیری‌ها، ریاض به فکر مسیرهای جایگزین افتاده است.با این حال، پاسخ به این سوال که «آیا عربستان با این خط ریلی می‌تواند هرمز را دور بزند؟» منفی است، اما نه به این دلیل که پروژه بی‌فایده است، بلکه به دلیل محدودیت‌های ذاتی حمل‌ونقل ریلی در مقایسه با دریایی.مهم‌ترین دستاورد این پروژه برای عربستان، کاهش زمان حمل‌ونقل کالاهای غیرنفتی و افزایش تنوع مسیرهای تجاری است. این خط ریلی بخشی از یک زنجیره بزرگتر لجستیکی است که می‌تواند مکمل مسیرهای دریایی باشد، نه جایگزین کامل آنها.

راه‌های زمینی دیگر عربستان برای دور زدن هرمز

عربستان تنها به پروژه ریلی به سمت ترکیه اکتفا نکرده و چندین مسیر زمینی دیگر را نیز در دستور کار دارد تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهد.پل زمینی سعودی یک خط ریلی به طول حدود ۱۵۰۰ کیلومتر است که بندر جده در دریای سرخ را به بندرهای دمام و جبیل در خلیج فارس متصل می‌کند و هزینه آن حدود ۷ میلیارد دلار برآورد شده است. کریدور مصر-عربستان نیز مسیر دیگری است که کشورهای خلیج فارس را از طریق خط ریلی در عربستان به دریای سرخ و سپس از طریق کشتی به مصر و نهایتاً به دریای مدیترانه متصل می‌کند. همچنین شبکه ریلی شورای همکاری خلیج فارس به طول ۲۱۲۰ کیلومتر، تمام شش کشور عضو شورای همکاری را از کویت تا عمان به هم متصل خواهد کرد و پیش‌بینی می‌شود تا دسامبر ۲۰۳۰ به بهره‌برداری برسد.با این حال، هیچ‌کدام از این پروژه‌ها به تنهایی نمی‌توانند جایگزین کامل تنگه هرمز شوند. آنها بیشتر به عنوان راه‌هایی برای کاهش ریسک و افزایش انعطاف‌پذیری در زنجیره تأمین طراحی شده‌اند، نه جایگزینی کامل برای حمل دریایی با ظرفیت بالا و هزینه پایین.

پنج مانع بزرگ بر سر راه کریدور ریلی به اروپا

با وجود مزایا، پروژه ریلی خلیج فارس به اروپا با پنج چالش اساسی روبروست:نخست، چالش فنی و مهندسی: عربستان و ترکیه بخش‌های آماده‌تری دارند، اما اردن به یک خط ریلی کاملاً جدید با اندازه استاندارد نیاز دارد و سوریه نیز باید شبکه گسترده‌ای را بازسازی کند. فاصله ۴۰۰ کیلومتری که وزیر ترکی به آن اشاره کرده، دقیقاً نشان‌دهنده خلأ موجود در مسیر اردن و سوریه است.دوم، چالش تطابق استانداردها: عربستان و ترکیه از اندازه استاندارد ریل (۱۴۳۵ میلی‌متر) استفاده می‌کنند، در حالی که خط حجاز در اردن و سوریه بر اساس اندازه باریک (۱۰۵۰ میلی‌متر) ساخته شده است. این ناهماهنگی، یکی از بزرگ‌ترین موانع فنی است.سوم، چالش مرزی: گذرگاه‌های مرزی مانند «الحدیثه/العمری» بین عربستان و اردن، «جابر/نصیب» بین اردن و سوریه و معابر سوریه به ترکیه، همگی برای تردد کامیون طراحی شده‌اند. تبدیل آنها به گذرگاه‌های ریلی نیازمند زیرساخت‌های جدید، سیستم گمرکی یکپارچه و توافقات مدیریتی پیچیده است.چهارم، چالش تأمین مالی: در حالی که بخش‌های عربستان و ترکیه تا حدی آماده است، تأمین مالی بخش اردن (۲.۱ میلیارد یورو) و بازسازی شبکه سوریه (۵.۵ میلیارد دلار) یک مانع بزرگ است. هرچند عربستان ۵۷.۷ میلیون یورو برای خرید زمین در اردن تأمین کرده، اما این رقم در برابر هزینه کل ناچیز است.پنجم، چالش امنیت و مدیریت: مسیر از مناطقی در سوریه عبور می‌کند که سال‌ها درگیر جنگ و تخریب بوده‌اند. تأمین امنیت مسیر، هماهنگی بین چهار کشور، توافق بر سر تعرفه‌ها، بیمه و مسئولیت کالاها، از جمله مسائل مدیریتی پیچیده‌ای است که باید حل شود.

فرصتی برای تنوع، نه جایگزینی کامل

کریدور ریلی خلیج فارس به اروپا و دیگر پروژه‌های زمینی عربستان نشان‌دهنده اراده جدی برای ایجاد مسیرهای جایگزین و کاهش وابستگی به تنگه هرمز است. با این حال، این پروژه‌ها نمی‌توانند به طور کامل جایگزین حمل دریایی شوند و بیشتر به عنوان مکمل و راهی برای افزایش انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین عمل می‌کنند. بنابراین تحقق کریدور ریلی به اروپا با موانع عظیم مالی، فنی و سیاسی روبروست که حل آنها فراتر از ظرفیت یک کشور و نیازمند همکاری گسترده منطقه‌ای است. فاصله ۴۰۰ کیلومتری در اردن و سوریه، ناهماهنگی استانداردهای فنی و چالش‌های امنیتی، این رویای بزرگ را به آزمونی دشوار برای همکاری منطقه‌ای تبدیل کرده است.