تمام دوران غیبت، دوران پر مرارتی است و در این دوران سخت همواره باید در تلاش بر زنده نگه داشتن امید در دل خود و دل‌های دیگران کوشا باشیم.️ نه تنها این عصر که در آن هستیم دوران غیبت امام و ظلمِ ظالم است، بلکه در تمام برهه‌ها که امامت در انزوا قرار می‌گیرد، «دوران ظلم» است که وظیفه؛ صبر و امید است و صد البته که افضل دوران است.
به این حقیقت، اولین بار حضرت صادق(ع) تصریح فرمود، آنجا که عمار ساباطی پرسید چگونه «زمان ما» از زمانی که در آینده خواهد آمد که دولت حق اقامه می‌شود، والاتر و افضل است؟ امام(ع) فرمود: چون شما در ورود به دین متقدم هستید و ایمان و دینداری شما در "دوران ظلم" قرار گرفته و در عین حمایت از امامتان، زندگی پرمشقتی را پشت سر می‌گذارید، گوارایتان باد آن اجر مضاعفی که از خدا می‌گیرید؛ «سَبَقْتُمُوهُمْ إلَی اَلدُّخُولِ فِی دِینِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ إلَی کُلِّ خَیْرٍ وَ فِقْهٍ وَ إلَی عِبَادَةِ اَللَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ سِرّاً مِنْ عَدُوِّکُمْ مَعَ إمَامِکُمُ اَلْمُسْتَتِرِ مُطِیعِینَ لَهُ صَابِرِینَ مَعَهُ مُنْتَظِرِینَ لِدَوْلَةِ اَلْحَقِّ خَائِفِینَ عَلَی إِمَامِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ مِنَ اَلْمُلُوکِ اَلظَّلَمَةِ تَنْتَظِرُونَ إلَی حَقِّ إمَامِکُمْ وَ حُقُوقِکُمْ فِی أیْدِی اَلظَّلَمَةِ قَدْ مَنَعُوکُمْ ذَلِکَ وَ اِضْطَرُّوکُمْ إلَی حَرْثِ اَلدُّنْیَا وَ طَلَبِ اَلْمَعَاشِ مَعَ اَلصَّبْرِ عَلَی دِینِکُمْ وَ عِبَادَتِکُمْ وَ طَاعَةِ إمَامِکُمْ وَ اَلْخَوْفِ مَعَ عَدُوِّکُمْ فَبِذَلِکَ ضَاعَفَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَکُمُ اَلْأَعْمَالَ فَهَنِیئاً» (کافی، جلد۱: صفحه ۳۳۳ و کمال‌الدین، جلد۲: صفحه ۶۴۵).
در بیانی دیگر امام صادق(ع) فرمود: «شما امروز از اصحاب امام قائم(عج) با فضیلت‌تر هستید چراکه صبح و شام شما همواره با خوف بر سلامتی امامتان از ناحیه دستگاه ظلم هستید»؛ «انتم افضل من اصحاب القائم و ذلک انکم تمسون و تصبحون خائفین علی امامکم و علی انفسکم من ائمه الجور...» (الاختصاص/۲۱).
مرارت‌های شیعیان آزادی خواه در دوران غیبت امام
دوران غیبت امام(عج) دوران سختی برای یک شیعه آزادی‌خواه است. جناب کلینی در روضه کافی از زبان نورانی امام صادق(ع) حدیثی نقل می‌کند که در آن اشاره به دو رکن «معرفت و مجاهده» شده و این رکن از یک سوی وظیفه شیعه است و از سوی دیگر باعث افضلیت شیعیان زمان غیبت گشته است، بیان امام صادق(ع) چنین است؛ "شیعیان ما؛ به خدا قسم! پیوسته از روزی که خدای پیامبرش را قبض روح کرد تاکنون ما را یاری کرده و در راه ما جنگ کرده و به آتش سوخته و دچار عذاب شدند و شکنجـه شـده و در شهرها آواره گشته‌اند خدای متعال آنان را از جانب ما پاداش نیکو دهد. ؛ «شیعَتُنا وَ اللهِ لَمْ یَزالوا مُنْذُ قَبَضَ اللهُ عَزَّ ذِکْرُه رَسُولَهُ یَنْصُرونا وَ یُقاتِلُونَ دُونَنا وَ یُحْرَقُـونَ و یُعَذَّبُـونَ وَ یُشَـرَّ دوُنَ فی الْبُلْدان جَزاهُـمُ اللهُ عَنّا خَیْراً» (روضه کافی/۲۶۸).
 شاخصه‌ها برای️ عبور سالم از دوران سخت
مهم عبور سالم و ظفرمندانه از دوران غیبت و با تعبیری دوران سخت است و راهکار آن در این دوران در گِرو «دینداری رحیمانه و عاقلانه و مجاهدانه» است.
امام مهدی(عج) چنین نوشتند؛ «اگر شیعیان ما که خداوند توفیق طاعتشان دهد، در راه ایفای پیمانی که بر دوش دارند، همدل می‌شدند، میمنت ملاقات ما از ایشان به تأخیر نمی‌افتاد، و سعادت دیدار ما زودتر نصیب آنان می‌گشت، دیداری بر مبنای شناختی راستین و صداقتی از آنان نسبت به ما؛ علّت مخفی شدن ما از آنان چیزی نیست جز آن چه از کردار آنان به ما می‌رسد و ما توقع انجام این کارها را از آنان نداریم» - «وَ لَوْ أنَّ أشْیَاعَنَا وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَی اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِی الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَیْهِمْ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ‌ الْیُمْنُ بِلِقَائِنَا وَ لَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعَادَةُ بِمُشَاهَدَتِنَا عَلَی حَقِّ الْمَعْرِفَةِ وَ صِدْقِهَا مِنْهُمْ بِنَا فَمَا یَحْبِسُنَا عَنْهُمْ إلَّا مَا یَتَّصِلُ بِنَا مِمَّا نَکْرَهُهُ وَ لَا نُؤْثِرُهُ مِنْهُمْ‌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعان وَ هو حَسْبُنَا وَ نِعْم الْوَکِیل» (احتجاج، جلد۲: صفحه ۴۹۸).
دینداری رحیمانه عاقلانه مجاهدانه
پس شاخصه‌ها برای عبور از دوران سخت؛ برخوردهای پر محبت، تصمیم و عزم توأم با معرفت و عقلانیت و نیز اخلاق است که از آن تعبیر کردیم به «دینداری رحیمانه عاقلانه مجاهدانه» در این خصوص، توضیح کوتاهی تقدیم می‌شود.
اهمیت عنصر عقلانیت در گذر از دوران سخت
کیست که اذعان و اعتراف نکند؛ برای گذر از دوران سخت و سختی‌ها؛ نیاز به قدرت عقل و روش‌های عقلانی و شخصیت‌های عاقل است!

در این زاویه افتخار شیعه این است که امامان و رهبرانش در کمال عقلانیت؛ جامعه را در طول قرن‌ها از میان سخت‌ترین شدائد و ظلم‌ها عبور دادند و آرزوی پیروزی بر شیعه و ذلت شیعه را بر کام دشمن نهادند.
در رابطه با عقل و عقلانیت به حدیث ذیل توجه وافر نمایید؛
جمعی در محضر پیامبر اکرم(ص) مدح و ستایش از مسلمانی کردند رسول اکرم(ص) فرمودند: عقل او چگونه است؟ عرض کردند: ما از تلاش و کوشش او در عبادت و انواع کارهای خیر او سخن می‌گوییم شما از عقلش سؤال می کنید؟ حضرت فرمود: مصیبتی که از ناحیه حماقت احمق حاصل می‌شود بدتر است از فجور فاجران و گناه بدکاران، خداوند فردای قیامت بندگان را به مقدار عقل و خردشان بالا می‌برد و بر این اساس به قرب خداوند نائل می‌گردند (مجمع البیان؛ جلد۱۰: صفحه ۳۲۴).

*جماران