چالش مهاجرت

مهاجرت پدیده ای است که در ایران به یک امر عادی تبدیل شده و بسیاری از روستانشینان با ترک زادگاه خود راهی شهرهای بزرگ می شوند. روند مهاجرت از روستا به شهر طی دو دهه گذشته به یکی از چالش های بزرگ شهرها و همچنین اقتصاد کشاورزی تبدیل شده است. این را می توان از سالخوردگی جمعیت شاغل در بخش کشاورزی ایران فهمید. دراین میان طی چند دهه گذشته دولت های مختلف با اجرای طرح هایی مانند طرح هادی روستا که در 12 دی 1378 برای ساماندهی و تنظیم و اصلاح ساختار روستا توسط مسئولین و دولتمردان به تصویب رسید و همچنین فراهم کردن امکاناتی مانند آب آشامیدنی، برق و گاز و اینترنت تلاش کردند روند مهاجرت از روستا را کند و یا بالعکس کنند. اقداماتی که به نظر می رسد زیاد موفق نبوده است. آمارهای بانک جهانی نشان می دهد؛ نسبت جمعیت روستایی به جمعیت کل کشور در ایران از 66 درصد در سال 1340 به 51 درصد در سال 1357 رسیده و سیر نزولی این رقم ادامه داشته و به 23 درصد در سال گذشته سقوط کرده است.

معاون رئیس جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور نیز با اشاره به همین موضوع می گوید: با وجود اجرای طرح های هادی، زیرساخت هایی چون آب، برق، گاز ، تلفن و تمام فعالیت های عمرانی این سوال مطرح است که چرا نتوانستیم جمعیت روستایی را در روستاها ثابت نگه داریم؟ اینکه با وجود همه فعالیت هایی که انجام شده است چرا این هدف محقق نشد یک مساله بسیار اساسی است که باید به آن توجه شود.یکی از اقداماتی که دولت های گذشته در زمینه جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهر انجام داده اند کارهای عمرانی در روستا و اشتغالزایی است. موضوعی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان به دلیل نبود اشتغال مناسب جوانان روستایی برای پیدا کردن کار و درآمد مناسب راهی شهر می شوند. براساس آخرین آماری که معاونت توسعه روستایی دولت سیزدهم منتشر کرد در سه سال گذشته برای 952 هزار و 635 نفر در روستاها اشتغالزایی شده و 140 هزار میلیارد تومان نیز تسهیلات اشتغال به روستاییان پرداخت شده است. همچنین بیش از 28 هزار پروژه عمرانی با اعتبار 161 هزارمیلیارد تومان در بیش از 25 هزار روستا انجام شده است. در دولت دوازدهم نیز به گفته محمد امید معاون توسعه روستایی و مناطق محروم در بخش اشتغال روستاییان 300 هزار فرصت شغلی فراهم شد که این مساله به کاهش 1.5 درصدی نرخ بیکاری روستایی منجر شد. وی با اشاره به اینکه در دولت دوازدهم روند مهاجرت روستاییان به شهرهای کشور 90 درصد کاهش پیدا کرد، گفت: نرخ بهره مندی روستاها از شبکه ملی اطلاعات شامل اینترنت و تلفن های ثابت و همراه از 15 درصد به 92 درصد ارتقا یافت که عدد بسیار خوبی به شمار می آید. اما چرا با وجود اجرای برنامه های توسعه روستایی و امکانات رفاهی و خدماتی بازهم روند مهاجرت از روستا به شهر ادامه دارد. به نظر می رسد طرح ها و ایده هایی که در این زمینه طی سال های اخیر به اجرا در آمده است با شکست مواجه شده است. موضوعی که حسین زاده معاون توسعه روستایی رئیس جمهور نیز به آن تاکید داشته و معتقد است باید آسیب شناسی و بررسی کنیم که چه اقداماتی را نباید انجام می دادیم و چه کارهایی را باید به طور موثرتر انجام می دادیم تا بتوانیم از مهاجرت روستایی جلوگیری کنیم.

طرح هایی برای ماندن روستاییان

دکتر عبدالرضا مسلمی عضو هیات مدیره تعاون روستایی و کارشناس اقتصاد روستایی با تاکید براینکه مهاجرت یک پدیده چند وجهی است، معتقد است مهاجرت روستاییان به شهر دلایل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دارد. او به «ایران» می گوید: «ابتدا باید یک تعریف درست از روستا داشته باشیم. برخی مواقع در نقاطی از کشور دو یا چند خانه کنار یکدیگر به عنوان یک روستا محسوب می شوند درحالی که به نظر من نمی توان آنها را روستا محسوب کرد. بیش از 100 سکونتگاه روستایی داریم که کد روستایی دارند اما روستا نیستند. به اعتقاد من مهاجرت یک پدیده چند وجهی و چند بعدی است که صرفا نمی توان نگاه زیرساختی به آن داشت. امروز درهمین حاشیه شهر کسانی زندگی می کنند که از شهرهای مختلف آمده اند و روستایی نیستند. البته دلایل متعددی برای جابه جایی جمعیت در سطح ملی و منطقه ای و حتی بین المللی وجود دارد.

وی ادامه داد: «بارها بر سر موضوع مهاجرت روستاییان به شهرها، مطالعات مختلفی انجام شده است. در یک دهه این مهاجرت ها برای تامین حداقل نیازهای اساسی مثل بهداشت و آموزش و درمان انجام می شد. اما امروز بسیاری از این امکانات در قالب طرح هایی مثل طرح هادی یا طرح های بنیاد مسکن به روستاها برده شده است. اما نکته مهم این است که ما علی رغم اینکه امکانات و صنایع خرد را به روستاها برده ایم و درآمد را افزایش داده ایم اما این درآمد نصیب کشاورز نمی شود و نقشه ای برای اینکه پول حاصل از دسترنج کشاورز به شکل کامل به دست او برسد، نداریم. به طور مثال یک روستایی وقتی در زادگاهش سرمایه گذاری می کند این سرمایه بعد از 10 سال دوبرابر می شود درحالی که اگر همین سرمایه را به شهر بیاورد و آن را تبدیل به ملک و یا زمین کند بعد از یک سال سرمایه اش چند برابر می شود. همین تفاوت ها ست که باعث می شود روستاییان زمین های کشاورزی را رها کنند و با پول فروش آن به شهر بیایند. البته مهاجرت بخشی از حقوق اجتماعی و مدنی است و انسان همیشه به دنبال فضای بهتر برای ادامه زندگی و رشد و تعالی است. به نظر من اگر می خواهیم روستاییان در روستا بمانند باید فکر اساسی برای درآمد آنها بکنیم. تورم روستایی تقریبا همپای تورم شهری است و حاکمیت باید یک بازنگری جدی در بازار محصولات روستایی اعم از کشاورزی و صنایع دستی انجام دهد.»دکتر مسلمی با اشاره به اینکه اهالی روستاهایی که امروز صاحب برق و گاز هستند زندگی شان تغییر کرده است، گفت: «آنها در حالی که باید برای همین امکانات هزینه بدهند محصولات تولیدی شان با کمترین قیمت خریداری می شود و همین امر باعث می شود که بعد از چند سال مهاجرت به شهر را به ماندن در روستا ترجیح بدهند. ما نیاز به یک حرکت ملی در این زمینه داریم. البته چند سالی است که در کنار مهاجرت از روستا به شهر شاهد بازگشت دوباره به روستا هم هستیم و امروز برخی از خانواده ها به خصوص بعد از بازنشستگی تصمیم می گیرند به روستا برگردند و برای خودشان یک مرکز تولیدی کوچک مثل مرغداری یا دامداری به راه بیندازند. ما اگر حاشیه سودی را که از محصولات کشاورزی نصیب دلال ها می شود مدیریت کنیم و آن را به خود کشاورز بدهیم به طورحتم او همچنان به تولید و ماندن در روستا ادامه می دهد. در این میان نقش تعاونی ها بسیار مهم است. تعاونی ها در کنار ماموریت اصلی شان که خرید تضمینی گندم و دانه های روغنی از کشاورزان است آن طور که باید در کنار روستاییان قرار نمی گیرند. امروز بیش از 2 هزار فروشگاه روستایی داریم که متعلق به شرکت های تعاونی هستند. این فروشگاه ها می توانند محصولات خرد روستایی را جمع آوری، بسته بندی و برندسازی کرده و برای این محصولات بازاریابی کنند.»اینکه با بالا رفتن امکانات رفاهی در روستاها بازهم شاهد مهاجرت آنها هستیم موضوعی است که باید آسیب شناسی شود. به اعتقاد برخی از کارشناسان تغییر اکو سیستم روستا و اضافه کردن نیازهای متعدد به زندگی روستاییان از دلایلی هستند که باعث می شود روستاییان به خصوص گروه های سنی جوان برای پاسخ به این نیازها به شهرها مهاجرت کنند. پایین رفتن سطح آب در روستا و شور شدن آب کشاورزی و نبود مشوق های لازم از دیگر دلایلی است که روند مهاجرت روستاییان را افزایش می دهد. ماندن روستاییان در روستا یعنی بالا رفتن امنیت غذایی و باید یک نگاه جدی همراه با برنامه ریزی برای توسعه روستایی داشته باشیم.