سبک زندگی و آثار و اندیشه‎های طالقانی نشان می‎دهد که او در چه شرایط سختی و با تحمل چه مشقاتی توانست دِین خود را نسبت به اسلام، مردم و جامعه ادا کند و همچنین نحوۀ مقابلۀ او با مشکلات سیاسی ـ اجتماعی زمانه و نیز قدرت مقاومتش در برابر آن ناملایمات می‎تواند درسی آموزنده و سرشار از امید برای نسل‎های امروز و فردا و رهبران این نسل‎ها باشد.

نه تنها ورود آیت‎الله طالقانی به عرصۀ سیاست و مبارزه، نویدبخش و امیدوار کننده بود که اقدام او و یاران همراهش، آقایان مهندس بازرگان و یدالله سحابی در تأسیس نهضت آزادی ایران در سال 1340 و ورود این جریان مذهبی در عرصۀ سیاست، نور امیدی در دل همۀ آزادی‎خواهان از هر دو طیف مصدقی‎ها و مذهبی‎ها افکند و انگیزۀ شخصیت‎های برجسته‎ای مثل شهید دکتر علی شریعتی و برخی روحانیون را برای ورود به عرصۀ سیاسی قوی‎تر کرد.

هر چند در دهۀ چهل، چراغ جنبش‎های آزادی‎بخش در قاره‎های آمریکای لاتین و آفریقا و برخی کشورهای جهان سومی آن روز شعله‎ور شده بود و جهان شاهد مبارزات و پیروزی انقلابیون کوبا و الجزایر بود و هر چند تحولات داخلی جامعه ایران در آن دوره، بسیاری را بر سر شوق آورده بود، اما کشمکش‎ جناح ها و سلایق سیاسی درون کشور که با درگیری‎ها و جاه‎طلبی‎های کودکانۀ برخی افراد و جناح‎ها همراه بود، بارقه‎های امید را به یأس و ناامیدی مبدل می‎کرد. در این میان نقش محوری و اتحادآفرین و جامع آیت‎الله طالقانی در آن دوران و بعدها با پیوستن به نهضت و رهبری حضرت امام در سال 1342، بسیار کارساز و امیدبخش بود و هر فردی را برای تغییر و دگرگونی وضعیت جامعۀ خود به فکر وا می‎داشت. 

طالقانی سودای تغییرات بنیانی و اعتلای مبارزه و اعتلای مکتب و مذهب را در سر داشت و از این منظر به همراهان و مبارزان با سلایق گوناگون و در طیف‎های مختلف نگاه می‎کرد و به همین خاطر همۀ ظرفیت‎ها را به کار می‎گرفت و همۀ سلایق و روش‎ها را در خود هضم و حمل می‎کرد.

در روند گفت‎وگوهای این شماره از حریم امام(ره) زیاد شنیدم که شکل‎گیری نهضت آزادی در ایران و تشکیل شعبات دانشجویی آن در خارج از کشور، نشان از انگیزه‎ها، اهداف و آرمان‎های بلند طالقانی و مؤسسان نهضت دارد که بر پایۀ مبانی و اعتقادات مذهبی خویش، پا به صحنۀ مبارزات سیاسی گذارده بودند و علاوه بر بُعد استقلال‌خواهی و ملیت‌گرایی (که از این جنبه با نیروهای ملی در دوران ملی شدن صنعت نفت همسو و همگام بودند) بر انگیزه‎ها و مبانی مذهبی ـ اعتقادی خویش نیز تأکید داشتند و آن را به مثابۀ عنصری پایه‎ای در تکوین هویت فردی ـ اجتماعی و مبارزاتی در کنار عنصر ملیت قرار می‎دادند. اگرچه بنیان‌گذاران نهضت آزادی، مخصوصاً مهندس بازرگان در التزام عملی به اسلام و احکام شرعی الگو و نمونه بودند، اما حضور آیت‎الله طالقانی در این جمع و اهتمام فوق‌العاده او هم به وجه ملی و هم به وجه مذهبی در هویت‎بخشی به روند مبارزات سیاسی و تأکید مدام وی بر این مشی و ایجاد تشکیلات و سازمان‌دهی فعالیت‎ها، باعث کم شدن تأثیرات پیچیده شرایط و ترکیب تضادهای اجتماعی و سیاسی داخلی و ترفندها و سیاست‎های پیچیدۀ استعماری و امپریالیستی بر روند حرکت نهضت شده بود.

نهضت آزادی ایران که در 27 اردیبهشت سال 1340 تشکیل شده بود، بعد از قیام 15 خرداد 1342 و آغاز حرکت نهضت امام خمینی(ره) به مرحلۀ متکامل‎تری قدم می‎گذارد؛ چرا که قیام خونین 15 خرداد 1342 تأثیر زیادی بر هواداران و رهبران نهضت آزادی در ایران و خارج از ایران گذاشت.

با آنکه قیام 15 خرداد با سرکوبی خونین پایان پذیرفت، اما دستاوردهای آن از جمله آگاهی و بیدار شدن مردم و ضرورت توجه و تمرکز همۀ گروه‎های مبارز در یک رهبری واحد و متمرکز و شایسته، نظیر امام خمینی(ره) تأثیر سرنوشت‎سازی در تاریخ نهضت مردم ایران به جا نهاد و مردم و پیش‌گامان مبارزه، از جمله آیت‎الله طالقانی را خوشحال و امیدوار نمود.

آیت‎الله طالقانی به همراه مردمی که شجاعانه به قیام برخاسته بودند و سینه خود را در برابر گلوله‎های رژیم کودتا و استبداد سپر کرده بودند، در کنار امام قرار می‎گیرد و با تحمل سخت‎ترین شکنجه‎ها، زندان‎ها، تبعیدها و با تحمل تلخ‎ترین روزها به یک اسطورۀ محبوب و یک مبارز نستوه تبدیل می‎شود و نام و راه او با نام و راه نهضت گره می‎خورد. او پس از پیروزی انقلاب هم دست از حمایت خود از امام و انقلاب برنمی‎دارد و برکات وجود او که سراسر وحدت‌آفرین بود، منشأ بسیاری از امیدها و پیروزی‎ها و مایۀ ناامیدی و یأس دشمنان و منافقان می‎شود و البته آن‎گونه که امام و مقتدایش لقب ابوذر انقلاب را به او داد، هرگز دست از رسالت ابوذر گونه‌اش برنداشت و همچنان «پدر طالقانی» انقلابیون و یاران حقیقی امام و انقلاب باقی ماند.

روحش شاد و راهش پر رهرو باد.